چرخش غربگرایانه ارمنستان به موج جدیدی از تنش با روسیه منجر شد؛
از اوراسیا تا اروپا؛ نبرد بر سر آینده ایروان
رامین پرتو
از چند هفته گذشته روابط روسیه و ارمنستان وارد مرحلهای تازه از تنش سیاسی، دیپلماتیک و اقتصادی شده است؛ مرحلهای که بسیاری از تحلیلگران آن را جدیترین اختلاف میان دو متحد سنتی از زمان فروپاشی اتحاد شوروی تاکنون ارزیابی میکنند. اگرچه ریشههای این اختلاف به سالهای گذشته و بهویژه پس از جنگ قرهباغ در سال ۲۰۲۰ بازمیگردد، اما تحولات اخیر نشان میدهد شکاف میان مسکو و ایروان اکنون از سطح اختلافات مقطعی عبور کرده و به یک نزاع راهبردی بر سر آینده ژئوپلیتیکی ارمنستان تبدیل شده است.
نشست اخیر سران اتحادیه اقتصادی اوراسیا، محدودیتهای تجاری روسیه علیه محصولات ارمنی، امضای توافقنامه مشارکت راهبردی میان ارمنستان و آمریکا، حمایت آشکار دونالد ترامپ از نیکول پاشینیان و همچنین افزایش انتقادات مقامات بلندپایه روس از سیاستهای دولت ارمنستان، همگی نشانههایی از ورود روابط دو کشور به مرحلهای حساس و تعیینکننده هستند.
آنچه امروز در روابط مسکو و ایروان مشاهده میشود صرفاً یک اختلاف دیپلماتیک نیست؛ بلکه رقابتی ژئوپلیتیکی بر سر تعیین جهتگیری آینده ارمنستان و جایگاه آن در نظم امنیتی و اقتصادی قفقاز جنوبی است.
تلاش برای موازنه یا تغییر مسیر؟
دولت نیکول پاشینیان طی سالهای اخیر تلاش کرده سیاست خارجی ارمنستان را از وابستگی سنتی به روسیه خارج کرده و روابط گستردهتری با غرب ایجاد کند. تصویب قانون آغاز روند الحاق به اتحادیه اروپا، گسترش همکاریهای امنیتی با کشورهای غربی، میزبانی نشست جامعه سیاسی اروپا، توسعه همکاری با آمریکا و امضای توافقنامههای جدید راهبردی با واشنگتن همگی در همین چارچوب قابل ارزیابی هستند.
ارمنستان تنها متحد رسمی روسیه در قفقاز جنوبی محسوب میشود و سالها بخشی از کمربند امنیتی روسیه پیرامون مرزهای جنوبی این کشور بوده و خروج احتمالی ارمنستان از مدار نفوذ روسیه به معنای کاهش قابل توجه حضور راهبردی مسکو در منطقهای است که روسها آن را بخشی از حوزه نفوذ تاریخی خود میدانند
با این حال دولت ارمنستان همچنان تلاش میکند اعلام کند که قصد خروج فوری از ساختارهای تحت رهبری روسیه را ندارد. مقامهای ارمنی بارها تأکید کردهاند که خواهان حفظ عضویت در اتحادیه اقتصادی اوراسیا هستند و به دنبال قطع روابط با روسیه نیستند.
اما مشکل اصلی از نگاه مسکو آن است که این دو مسیر در بلندمدت قابل جمع نیستند. روسیه معتقد است عضویت احتمالی ارمنستان در اتحادیه اروپا بهطور طبیعی مستلزم پذیرش قوانین، مقررات گمرکی، استانداردهای اقتصادی و الزامات سیاسی اروپا خواهد بود؛ موضوعی که در عمل عضویت مؤثر در اتحادیه اقتصادی اوراسیا را ناممکن میکند.
به همین دلیل است که ولادیمیر پوتین، دیمیتری پسکوف، سرگئی شویگو، ماکسیم رشتنیکوف و دیمیتری مدودف طی ماههای اخیر با ادبیات مشابهی هشدار دادهاند که ارمنستان ناچار به انتخاب میان شرق و غرب خواهد شد.
چرا روسیه نگران گرایش ارمنستان به اروپاست؟
نارضایتی روسیه صرفاً ریشه در از دست دادن یک شریک اقتصادی ندارد، بلکه ابعاد عمیقتری دارد.
نخستین نگرانی مسکو جنبه ژئوپلیتیکی دارد. ارمنستان تنها متحد رسمی روسیه در قفقاز جنوبی محسوب میشود و سالها بخشی از کمربند امنیتی روسیه در پیرامون مرزهای جنوبی این کشور بوده است. خروج احتمالی ارمنستان از مدار نفوذ روسیه به معنای کاهش قابل توجه حضور راهبردی مسکو در منطقهای است که روسها آن را بخشی از حوزه نفوذ تاریخی خود میدانند.
دومین نگرانی روسیه به مسئله الگوی سیاسی بازمیگردد. کرملین بیم آن دارد که موفقیت یک کشور عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا در حرکت به سمت اروپا، الگویی برای سایر کشورهای عضو این بلوک از جمله قزاقستان، قرقیزستان و حتی بلاروس ایجاد کند. از نگاه مسکو، اگر ارمنستان بتواند بدون هزینه جدی از ساختارهای روسمحور فاصله بگیرد، انسجام پروژه اوراسیایی روسیه زیر سؤال خواهد رفت.
سومین عامل، مسائل امنیتی است. روسیه حضور گسترده غرب در قفقاز جنوبی را تهدیدی مستقیم برای امنیت ملی خود تلقی میکند. از دید کرملین، گسترش نفوذ اتحادیه اروپا و آمریکا در ارمنستان میتواند در آینده به همکاریهای امنیتی عمیقتر، حضور مستشاران غربی و حتی ایجاد زیرساختهای نظامی جدید در نزدیکی مرزهای روسیه منجر شود.
در نگاه دولت پاشینیان، روسیه در سالهای اخیر بیش از آنکه شریک امنیتی ارمنستان باشد، تلاش کرده میان ایروان و باکو موازنه ایجاد کند و همین برداشت بخش قابلتوجهی از حاکمیت ارمنستان را به این نتیجه رسانده که اتکای انحصاری به روسیه دیگر پاسخگوی نیازهای امنیتی کشور نیست
چهارمین نگرانی به مسئله اقتصادی مربوط میشود. اگرچه سهم ارمنستان در تجارت خارجی روسیه بسیار ناچیز است، اما اقتصاد ارمنستان بهشدت به بازار روسیه وابسته است. مسکو از این وابستگی بهعنوان یکی از مهمترین ابزارهای نفوذ خود استفاده میکند و از دست دادن این اهرم میتواند قدرت تأثیرگذاری روسیه بر سیاستهای ایروان را کاهش دهد.
ایروان: از ناامیدی امنیتی تا جستوجوی جایگزین
در سوی دیگر ماجرا، بخش مهمی از نخبگان سیاسی حاکم بر ارمنستان معتقدند روسیه در حساسترین مقطع تاریخ معاصر این کشور نتوانسته انتظارات امنیتی ایروان را برآورده کند.
پس از جنگ ۴۴ روزه قرهباغ و تحولات بعدی منطقه، بسیاری از سیاستمداران ارمنی این پرسش را مطرح کردند که عضویت در سازمان پیمان امنیت جمعی و اتحاد راهبردی با روسیه چه دستاورد ملموسی برای امنیت ارمنستان داشته است؟
در نگاه دولت پاشینیان، روسیه در سالهای اخیر بیش از آنکه شریک امنیتی ارمنستان باشد، تلاش کرده میان ایروان و باکو موازنه ایجاد کند. همین برداشت باعث شده بخش قابل توجهی از حاکمیت ارمنستان به این نتیجه برسد که اتکای انحصاری به روسیه دیگر پاسخگوی نیازهای امنیتی کشور نیست.
به همین دلیل دولت ارمنستان سیاست تنوعبخشی به روابط خارجی را در پیش گرفته است. ایروان معتقد است توسعه روابط با اتحادیه اروپا و آمریکا نه به معنای دشمنی با روسیه، بلکه تلاشی برای کاهش وابستگی و افزایش قدرت مانور دیپلماتیک است.
با این حال، مقامهای روس این استدلال را نمیپذیرند و معتقدند اقدامات دولت پاشینیان عملاً در راستای تضعیف ساختارهای منطقهای تحت رهبری مسکو انجام میشود.
سرنوشت اوکراین و گرجستان در انتظار ایروان؟
سناریوی عضویت کامل ارمنستان در اتحادیه اروپا هنوز فاصله زیادی با واقعیت دارد، اما اگر چنین روندی بهطور جدی آغاز شود، روسیه احتمالاً مجموعهای از اقدامات سیاسی، اقتصادی و امنیتی را در دستور کار قرار خواهد داد.
در بعد سیاسی، مسکو احتمالاً سطح روابط راهبردی با ایروان را کاهش داده و همکاری در قالب سازمان پیمان امنیت جمعی و اتحادیه اقتصادی اوراسیا را محدود خواهد کرد. خروج یا تعلیق عضویت ارمنستان در برخی سازوکارهای اوراسیایی نیز دور از انتظار نخواهد بود.
در بعد اقتصادی، روسیه ابزارهای قدرتمندی در اختیار دارد. افزایش قیمت گاز، محدودیت بر صادرات ارمنستان به بازار روسیه، کاهش سرمایهگذاریهای روسی و محدود کردن فعالیت شرکتهای ارمنی در بازار روسیه از جمله گزینههایی است که بارها از سوی مقامهای روس مطرح شده است.
اما در بعد نظامی، احتمال اقدام مستقیم علیه ارمنستان بسیار پایین ارزیابی میشود. روسیه بعید است وارد تقابل نظامی آشکار با کشوری شود که همچنان میزبان پایگاه نظامی روسیه است. با این حال، مسکو میتواند از ابزارهای غیرمستقیم استفاده کند؛ از جمله کاهش تعهدات امنیتی، بازنگری در همکاریهای نظامی یا افزایش هماهنگی با بازیگران منطقهای دیگر.
در مجموع، روسیه تلاش خواهد کرد هزینههای ژئوپلیتیکی چرخش غربگرایانه ارمنستان را افزایش دهد، اما در عین حال از قطع کامل روابط با ایروان نیز پرهیز خواهد کرد؛ زیرا از دست دادن کامل ارمنستان به معنای عقبنشینی راهبردی روسیه از بخش مهمی از قفقاز جنوبی خواهد بود.
دیدگاه تان را بنویسید