هشتمین نشست رهبران اروپایی در ارمنستان برگزار شد؛
ایروان، میزبان نبرد ژئوپلیتیک قدرتها
رامین پرتو
در شرایطی که شکاف میان اروپا و ایالات متحده بر سر مسائل امنیتی، اقتصادی و حتی راهبردی بیش از هر زمان دیگری آشکار شده، برگزاری هشتمین نشست سران جامعه سیاسی اروپا (EPC) در ایروان را باید فراتر از یک گردهمایی دیپلماتیک معمولی ارزیابی کرد؛ نشستی که در بطن خود حامل پیامهای چندلایه به واشنگتن، مسکو، آنکارا و حتی پکن بود. انتخاب ارمنستان به عنوان میزبان این اجلاس، آن هم در شرایطی که قفقاز جنوبی به یکی از کانونهای اصلی رقابت ژئوپلیتیک تبدیل شده، نشان میدهد اروپا در حال بازتعریف جایگاه خود در محیط امنیت پیرامونی است.
حضور نزدیک به ۵۰ رهبر و مقام عالیرتبه اروپایی در ایروان، در کنار غیبت معنادار رجب طیب اردوغان و ابهام درباره حضور الهام علیاف، رئیس جمهوری آذربایجان، این اجلاس را به صحنهای برای نمایش شکافها، رقابتها و همزمان تلاش اروپا برای ساختن نظم امنیتی مستقل تبدیل کرد. سخنان مقامات اروپایی نیز نشان داد که قاره سبز در حال عبور از مرحله «وابستگی کامل به آمریکا» به سمت نوعی «خودمختاری راهبردی» است؛ مفهومی که اکنون به محور اصلی سیاست خارجی اروپا بدل شده است.
در همین راستا، سخنان امانوئل ماکرون، رئیسجمهور فرانسه، بیش از همه مورد توجه قرار گرفت. او با صراحت از هزینههای وابستگی امنیتی اروپا به آمریکا سخن گفت و هشدار داد که تداوم این وضعیت، قاره سبز را در برابر بحرانهای آینده آسیبپذیر خواهد کرد. این موضعگیری، همزمان با تصمیم واشنگتن برای خروج بخشی از نیروهایش از آلمان و اعمال فشارهای اقتصادی علیه صنایع اروپایی، نشاندهنده عمیقتر شدن شکاف دو سوی آتلانتیک است
ایروان، انتخابی نمادین
برای عبور از سایه روسیه
برگزاری نشست جامعه سیاسی اروپا در ارمنستان، صرفاً یک انتخاب جغرافیایی نبود؛ بلکه پیامی ژئوپلیتیکی به روسیه هم محسوب میشود. ارمنستان طی دهههای گذشته یکی از مهمترین حوزههای نفوذ سنتی مسکو در قفقاز جنوبی به شمار میرفت. حضور پایگاههای نظامی روسیه، وابستگی امنیتی ایروان به کرملین و نقش مسکو در مناقشه قرهباغ، همواره ارمنستان را در مدار راهبردی روسیه قرار داده بود. اما تحولات سالهای اخیر، بهویژه پس از جنگ اوکراین و بحران قرهباغ، موجب تغییر تدریجی نگاه ارمنستان شده است. ایروان اکنون تلاش میکند با نزدیک شدن به اروپا، توازن تازهای در سیاست خارجی خود ایجاد کند. در چنین شرایطی، میزبانی نشست جامعه سیاسی اروپا در پایتخت ارمنستان را باید نشانهای از تغییر موازنه در قفقاز جنوبی دانست؛ تغییری که طبیعتاً برای مسکو خوشایند نیست.
هشتمین نشست جامعه سیاسی اروپا را باید یکی از آشکارترین نمایشهای نارضایتی اروپا از سیاستهای آمریکا در سالهای اخیر دانست؛ چراکه تصمیم واشنگتن برای کاهش نیروهایش در اروپا، اختلافات تجاری، فشار بر صنایع اروپایی و همچنین تفاوت نگاه دو طرف نسبت به بحرانهای جهانی، مفهوم «استقلال راهبردی اروپا» را بیش از گذشته مطرح کرده است
از منظر روسیه، این اجلاس نماد نفوذ تدریجی اروپا در منطقهای است که کرملین آن را بخشی از حیاط خلوت امنیتی خود میداند. حضور رهبران اروپایی و دبیرکل ناتو در ایروان، آن هم در زمانی که روسیه درگیر جنگ اوکراین است، به معنای افزایش تحرک غرب در پیرامون مرزهای ژئوپلیتیکی روسیه تلقی میشود.
هرچند مقامات اروپایی تلاش کردند نشست ایروان را بستری برای گفتوگو و ثبات معرفی کنند، اما در عمل، این اجلاس حامل این پیام بود که اروپا میخواهد در قفقاز جنوبی به بازیگری فعالتر تبدیل شود. به ویژه آنکه اتحادیه اروپا اکنون قفقاز را صرفاً از منظر امنیتی نگاه نمیکند، بلکه آن را حلقهای کلیدی در زنجیرههای تأمین انرژی و تجارت میان اروپا و آسیای مرکزی میداند.
اظهارات اورسولا فوندرلاین، رئیس کمیسیون اروپا درباره اهمیت «اتصالپذیری ارمنستان» برای زنجیرههای تأمین اروپا دقیقاً در همین چارچوب قابل تحلیل است. اروپا پس از بحران انرژی ناشی از جنگ اوکراین، به دنبال مسیرهای جدید انتقال انرژی و تجارت است و قفقاز جنوبی در این راهبرد جایگاه ویژهای پیدا کرده است.
پیام اروپا به آمریکا:
آغاز عصر استقلال راهبردی؟
هشتمین نشست جامعه سیاسی اروپا را باید یکی از آشکارترین نمایشهای نارضایتی اروپا از سیاستهای آمریکا در سالهای اخیر دانست؛ چراکه تصمیم واشنگتن برای کاهش نیروهایش در اروپا، اختلافات تجاری، فشار بر صنایع اروپایی و همچنین تفاوت نگاه دو طرف نسبت به بحرانهای جهانی، باعث شده مفهوم «استقلال راهبردی اروپا» بیش از گذشته جدی شود.
اظهارات مقامات اروپایی در ایروان نشان داد که نگرانی اصلی قاره سبز دیگر صرفاً روسیه نیست، بلکه آینده روابط با آمریکا نیز به یکی از دغدغههای اصلی تبدیل شده است. سخنان ماکرون درباره وابستگی اروپا به چتر امنیتی آمریکا، در واقع اعترافی آشکار به بحران اعتماد میان دو سوی آتلانتیک بود.
هرچند مقامات اروپایی تلاش کردند نشست ایروان را بستری برای گفتوگو و ثبات معرفی کنند، اما در عمل، این اجلاس حامل این پیام بود که اروپا میخواهد در قفقاز جنوبی به بازیگری فعالتر تبدیل شود، به ویژه آنکه بروکسل اکنون قفقاز را صرفاً از منظر امنیتی نگاه نمیکند، بلکه آن را حلقهای کلیدی در زنجیرههای تأمین انرژی میداند
اروپا اکنون به این جمعبندی رسیده که نمیتواند امنیت، انرژی، فناوری و حتی اقتصاد خود را به طور کامل به آمریکا گره بزند. به همین دلیل، موضوعاتی مانند تقویت صنایع دفاعی اروپا، توسعه انرژی هستهای و تجدیدپذیر، کاهش وابستگی به زنجیرههای تأمین خارجی و افزایش تابآوری اقتصادی، در مرکز مباحث نشست ایروان قرار گرفت.
از سوی دیگر، خروج احتمالی بخشی از نیروهای آمریکایی از آلمان نیز این نگرانی را تشدید کرده که واشنگتن به تدریج در حال کاهش تعهدات امنیتی خود نسبت به اروپا است و به همین علت، بسیاری از کشورهای اروپایی اکنون بر تقویت «ستون اروپایی ناتو» تأکید میکنند. در این میان، حضور کانادا در نشست ایروان نیز اهمیت نمادین داشت. اروپا تلاش میکند شبکهای از شرکای غربی غیرآمریکایی ایجاد کند تا در صورت تشدید اختلافات با واشنگتن، بتواند ساختارهای همکاری خود را حفظ کند.
با این حال، اروپا هنوز در موقعیت قطع کامل وابستگی به آمریکا قرار ندارد. اظهارات دونالد تاسک، نخستوزیر لهستان، که بر ضرورت حفظ اتحاد فراآتلانتیک تأکید کرد، نشان میدهد بخشی از اروپا همچنان نگران تضعیف پیوند با واشنگتن است. در واقع، قاره سبز اکنون میان دو رویکرد قرار گرفته است؛ حفظ اتحاد سنتی با آمریکا یا حرکت تدریجی به سمت استقلال راهبردی.
بروکسل در برابر
بحرانهای چندضلعی جهان
باید توجه داشت که نشست ایروان تنها درباره قفقاز یا روابط اروپا و آمریکا نبود؛ بلکه بازتابی از نگرانیهای گستردهتر اروپا درباره آینده نظم جهانی محسوب میشد. جنگ اوکراین، بحران انرژی، رقابت چین و آمریکا، تنشهای خاورمیانه، امنیت سایبری، تهدیدات هیبریدی و بحران زنجیرههای تأمین، همگی در دستور کار این اجلاس قرار داشتند.
اروپا اکنون خود را در میانه جهانی میبیند که به سرعت در حال تغییر بوده و جنگ اوکراین نشان داد که امنیت اروپا همچنان شکننده است. همزمان، رقابت فزاینده پکن و واشنگتن نیز خطر گرفتار شدن اروپا در یک دوگانه ژئوپلیتیکی جدید را افزایش داده است. در چنین شرایطی، رهبران اروپایی در ایروان بر چند محور اساسی تمرکز کردند؛ نخست، تقویت توان دفاعی و امنیتی اروپا. دوم، کاهش وابستگی انرژی به خارج. سوم، ایجاد زنجیرههای تأمین قابل اعتماد. و چهارم، افزایش تابآوری سیاسی و اقتصادی در برابر بحرانها.
مسئله «تهدیدات هیبریدی» نیز یکی از موضوعات کلیدی این اجلاس بود؛ به گونهای که اروپا نگران افزایش حملات سایبری، جنگ اطلاعاتی، مداخله در انتخابات و عملیات نفوذ خارجی است؛ موضوعاتی که به ویژه پس از جنگ اوکراین و افزایش تنشها با روسیه، اهمیت دوچندان یافتهاند.
در مجموع، نشست ایروان را میتوان نمادی از تلاش اروپا برای بازتعریف هویت ژئوپلیتیکی خود دانست؛ قارهای که دیگر نمیخواهد صرفاً دنبالهرو آمریکا باشد، اما هنوز ابزارهای لازم برای تبدیل شدن به یک قدرت کاملاً مستقل را نیز در اختیار ندارد.
دیدگاه تان را بنویسید