فشار پولی بر اقتصاد، ترازنامه بانک مرکزی را متورم کرد

آخرین آمارهای پولی بانک مرکزی در آبان‌ماه ۱۴۰۴ تصویری کم‌سابقه از اندازه و ترکیب ترازنامه پولی کشور ارائه می‌دهد؛ تصویری که در آن، مجموع دارایی‌ها و بدهی‌های بانک مرکزی به سطح ۶۲۹۳  هزار میلیارد تومان رسیده و نسبت به آبان سال گذشته رشدی نزدیک به ۵۰ درصد را ثبت کرده است. این ارقام نشان می‌دهد که ترازنامه بانک مرکزی، پس از یک دوره رشد پرشتاب در سال‌های اخیر، همچنان در وضعیت متورم قرار دارد؛ هرچند شتاب رشد آن در ماه‌های پایانی تا حدی کاهش یافته است. با این حال طی 8 ماهه امسال رشد 30 درصدی نقدینگی را ثبت کرده است.

به گزارش تجارت‌نیوز،  بررسی اجزای ترازنامه بانک مرکزی نشان می‌دهد که انبساط پولی از دو مسیر اصلی تغذیه شده است؛ در سمت دارایی‌ها، افزایش قابل توجه دارایی‌های خارجی و رشد مطالبات از دولت و شبکه بانکی، نقش محوری داشته و در سمت بدهی‌ها، جهش «سایر بدهی‌ها»، رشد سپرده بانک‌ها نزد بانک مرکزی و افزایش سپرده‌های بخش دولتی، وزن اصلی فشار پولی را شکل داده‌اند. به بیان دیگر، بزرگ شدن ترازنامه نه حاصل یک قلم خاص، بلکه نتیجه همراهی چند کانال مالی بوده است. این تحولات در شرایطی رخ داده که اقتصاد ایران در ماه‌های گذشته با شوک‌ها و نااطمینانی‌های متعددی از جمله تنش‌های ژئوپلیتیک، محدودیت‌های مالی و فشارهای بودجه‌ای مواجه بوده است.

پیامد این وضعیت، بازگشت نقدینگی به مدار شتاب و جهش دوباره پایه پولی است؛ به‌طوری‌که نرخ رشد 12ماهه نقدینگی در آبان ۱۴۰۴ به بیش از ۴۰ درصد و رشد پایه پولی به ۴۷.۵ درصد رسیده است. مجموع این ارقام نشان می‌دهد که ترازنامه بانک مرکزی به یکی از اصلی‌ترین کانون‌های تحولات پولی و مالی کشور تبدیل شده  است؛ ترازنامه‌ای که تغییرات آن نه‌تنها وضعیت پول پرقدرت، بلکه مسیر نقدینگی و انتظارات تورمی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

مهم‌ترین متغیر در سمت دارایی‌های بانک مرکزی، دارایی‌های خارجی است؛ قلمی که در آبان ۱۴۰۴ به ۳۵۹۱ هزار میلیارد تومان رسیده و بیش از ۵۷ درصد کل دارایی‌های بانک مرکزی را تشکیل می‌دهد. این رقم در حالی ثبت شده که دارایی‌های خارجی در آبان ۱۴۰۲ تنها ۳۵۶ هزار میلیارد تومان بوده و طی دو سال بیش از 10 برابر افزایش یافته است. رشد نقطه‌به‌نقطه دارایی‌های خارجی در آبان ۱۴۰۴ نسبت به آبان سال گذشته ۲۲.۴ درصد بوده، هرچند در مقایسه با جهش‌های سال ۱۴۰۲، شتاب رشد آن کاهش یافته است. افزایش دارایی‌های خارجی معمولاً به‌عنوان یکی از کانال‌های انتقال تحولات ارزی و مالی به پایه پولی شناخته می‌شود. در سال‌های اخیر، این قلم نقش پررنگی در انبساط ترازنامه بانک مرکزی ایفا کرده و سهم آن از کل دارایی‌ها به‌طور پایدار بالا مانده است. نکته مهم آن است که اگرچه رشد دارایی‌های خارجی در ماه‌های اخیر کندتر شده، اما سطح بالای آن به‌تنهایی می‌تواند اثر قابل توجهی بر پول پرقدرت و متغیرهای پولی داشته باشد.

در کنار دارایی‌های خارجی، مطالبات بانک مرکزی از دولت نیز افزایش معناداری را تجربه کرده است. بدهی بخش دولتی به بانک مرکزی در آبان ۱۴۰۴ به ۹۶۰ هزار میلیارد تومان رسیده که نسبت به آبان سال گذشته رشدی بیش از ۶۸ درصد را نشان می‌دهد. بخش عمده این افزایش به بدهی دولت مربوط می‌شود، در حالی که بدهی شرکت‌ها و مؤسسات دولتی نوسانات محدودتری داشته است. همچنین مطالبات بانک مرکزی از بانک‌ها در آبان امسال به ۱۱۹۳ هزار میلیارد تومان رسیده است. بخش بزرگی از دارایی‌های بانک مرکزی امروز از محل منابع خارجی شکل گرفته است. اگرچه سرعت افزایش این دارایی‌ها نسبت به گذشته کمتر شده، اما حجم آن‌ها آن‌قدر بزرگ است که همچنان می‌تواند بر پول پرقدرت، نرخ ارز و در نهایت، تورم اثرگذار باشد.

در این میان، دولت سهم اصلی را در سپرده‌های بخش دولتی دارد و سهم شرکت‌ها و مؤسسات دولتی محدودتر است. ترکیب بدهی‌های بانک مرکزی نشان می‌دهد که فشار پولی بیش از هر چیز از مسیر «سایر بدهی‌ها» و سپرده‌های بانکی شکل گرفته است؛ اقلامی که به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم با سیاست‌های پولی، الزامات مالی و شرایط خاص اقتصاد کشور 

در ارتباط هستند.