صلاله؛ آزمون دیپلماسی منطقهای در سایه فشار حداکثری واشنگتن است
«هرمز» در دوراهیِ «ابتکار مسقط» و «سد آمریکا»
طهمورث گیلانی
در حالی که جغرافیای سیاسی خاورمیانه در یکی از حساسترین پیچهای تاریخی خود قرار دارد، شهر صلاله در سلطنت عمان امروز به کانون توجه رسانههای جهان تبدیل شده است. این نشست که با حضور وزرای امور خارجه کشورهای ساحلی خلیج فارس و به میزبانی مقامات عمانی برگزار میشود، فراتر از یک دیدار تشریفاتی، حامل پیامهای راهبردی در خصوص امنیت دریانوردی و آینده روابط ایران با همسایگان جنوبی است. در شرایطی که سایه تهدیدات فرامنطقهای و تهدیدات مقامات واشنگتن بر منطقه سنگینی میکند، تهران با تکیه بر «دیپلماسی همسایگی»، تلاش دارد تا ابتکار عمل در تنگه هرمز را از طریق تفاهمهای فنی و حقوقی با مسقط به دست گیرد.
تفاهم فنی برای امنیت بومی
وزیر امور خارجه ایران، در آستانه این نشست در گفتوگویی با رسانه «العربی الجدید»، پرده از جزئیات توافقات اخیر با سلطنت عمان برداشت. عباس عراقچی، با تاکید بر اینکه این تفاهمات در چارچوب حاکمیت ملی و امنیت منطقهای است، اظهار کرد: «جزئیات توافق با عمان و نقشههای مرتبط با مسیر جدید را در اختیار کشورهای شرکتکننده قرار خواهیم داد.» وی با تبیین مرز میان همکاریهای فنی و ملاحظات سیاسی-نظامی افزود: «توافق با عمان به هیچ وجه به معنای بازگشایی تنگه هرمز نیست و شرط ایران برای بازگشایی تنگه هرمز، بازگشت آمریکا به تعهدات خود در تفاهمنامه اسلامآباد است.»
وزیر خارجه ایران در ادامه سخنان خود بر یک اصل بنیادین در سیاست خارجی تهران تاکید کرد و گفت: «ایران معتقد است مسئولیت تأمین امنیت و ثبات منطقه صرفاً بر عهده کشورهای منطقه است. امیدواریم این گفتوگوها زمینه را برای رایزنیهای آتی درباره موضوعات مورد اهتمام کشورهای منطقه فراهم کند.» عراقچی همچنین درخصوص دستور کار نشست صلاله تصریح کرد: «دستور کار نشست کاملا مشخص و محدود است و نباید موضوعات دیگری را بهعنوان دستور کار رسمی آن تعریف کرد. البته این نخستینبار است که چنین گفتوگویی بین کشورهای حوزه خلیج فارس در این قالب انجام میشود. همانطور که عراقچی اشاره کرده است، میتوان امیدوار بود که همین گفتوگو، در صورت وجود اراده سیاسی، زمینه یا پایهای برای رایزنیهای بعدی درباره سایر موضوعات منطقه فراهم کند. عراقچی در ادامه تاکیدکرد: «جمهوری اسلامی ایران خود را متعهد به تلاش برای تامین امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز میداند اما طبیعتا اقدامات تجاوزکارانه و مداخلات غیرقانونی آمریکا، از جمله محاصره دریایی و جنگ اقتصادی، عامل اصلی عدم امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز هستند.»
در همین راستا، رئیسجمهور نیز در مصاحبهای با شبکه خبری «ایندیا تودی»، بر اهمیت این نشست تاکید کرده است. مسعود پزشکیان، با اشاره به نهایی شدن تفاهمات میان تهران و مسقط گفت: «ما در رابطه با تنگه هرمز با کشور عمان گفتگو کردیم. یک چارچوب مسیر در حقیقت مشخصی را به تفاهم رسیدیم. وزرای خارجه همان کشورهای عربی که میخواستیم با هم دعوا کنیم، در عمان جلسه خواهند داشت تا در تفاهم این مسیر هرمز را با یکدیگر تفاهم کنند و به آن سازمان بینالمللی که به دریا اختصاص دارد این وضعیت را اعلام کنند. در آن چهارچوب قوانین بینالمللی مسیر باز خواهد بود، به شرطی که آمریکا دست از تهاجم و تجاوزهای ناجوانمردانه بردارد.» تحلیلگران بر این باورند این اقدام ایران و کشورهای منطقه میتواند سرآغازی دیپلماتیک برای حل و فصل منازعات ایران و آمریکا در خصوص تنگه هرمز باشد.
نشست صلاله در عمان، نخستین گردهمایی رسمی وزیران خارجه ایران و شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس پس از آغاز درگیریهای اخیر است که با هدف شکستن بنبست ششماهه در تنگه هرمز برگزار میشود. این نشست که در سایه نفت ۱۰۵ دلاری و انسداد این آبراه راهبردی شکل گرفته، بر محوریت طرح مشترک تهران و مسقط برای مدیریت تردد کشتیها (ورود از آبهای ایران و خروج از آبهای عمان) استوار است. ایران با تأکید بر حقوق حاکمیتی خود و مشروط کردن امنیت دریانوردی به لغو محاصره دریایی توسط آمریکا، تلاش میکند تا از طریق همراه کردن کشورهای منطقه، فشاری جمعی برای تغییر مواضع سختگیرانه واشنگتن ایجاد کند.
در مقابل، کشورهای شورای همکاری با وجود نگرانیهای امنیتی ناشی از حملات گذشته، به دلیل وابستگی شدید اقتصادی به صادرات انرژی، از رویکرد تقابل به سمت «مدیریت روابط» با ایران حرکت کردهاند تا ثبات را به بازار بازگردانند. با این حال، موفقیت این ابتکار دیپلماتیک با چالشهای بزرگی روبروست؛ از یک سو آمریکا بازگشت به توافقات قبلی را رد کرده و خواستار چارچوبی جامعتر (شامل مسائل هستهای) است و از سوی دیگر، کشورهای عربی نگران تثبیت دائمی تسلط ایران بر تنگه هرمز هستند. نشست صلاله آزمونی حیاتی برای دیپلماسی منطقهای است که نتیجه آن میتواند تعیینکننده آینده نظم امنیتی خاورمیانه و قیمت جهانی انرژی باشد. در مقابل ترامپ، رئیسجمهور ایالت متحده در مورد نشست ایران با کشورهای حوزه خلیج فارس درباره تنگه هرمز نیز عنوان کرد که برایش اهمیتی ندارد که آنها با ایران دیدار کنند و این مساله به خود این کشورها مربوط است.
معمای پکن؛ میانجیگری
یا ایفای نقش در قالب بریکس؟
همزمان با تحرکات دیپلماتیک در مسقط، موضوع نقشآفرینی چین در بحرانهای منطقه خاورمیانه به یکی از محورهای اصلی تحلیلهای رسانهای تبدیل شده است. شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، در سخنرانی خود در اجلاس بریکس در دهلینو، سخنانی ایراد کرد که بازتابهای گستردهای در رسانههای پارسیزبان داشت. او از ناآرامی جهان امروز و تشدید هرج و مرج در آن بواسطه فرسایش نظم بینالمللی پسا جنگ و عدم رعایت اهداف و اصول منشور ملل متحد سخن گفت. به گزارش خبرگزاری شینهوا، شی بدون نام بردن از طرفین درگیر در این جنگ گفت: «همه باید به فضای دستیابی به یک راهحل سیاسی پایبند باشند و تحقق یک آتشبس دائمی و جامع را ترویج کنند.»
تهران امنیت دریانوردی را به لغو کامل محاصره دریایی و تحریمها گره زده و در مقابل، واشنگتن با رد توافقات پیشین، به دنبال امتیازگیری در پرونده هستهای است. پرسش این است که آیا فشار جمعی کشورهای منطقه میتواند آمریکا را به عقبنشینی از مواضع سختگیرانه وادارد، یا اینکه تنگه هرمز همچنان به عنوان اصلیترین اهرم فشار در منازعات کلان باقی خواهد ماند؟
اما آنچه بحثبرانگیز شد، برداشتی بود که برخی رسانهها از آن به عنوان «اعلام میانجیگری» یاد کردند. آنچه که در رسانههای داخلی به عنوان اعلام میانجیگری چین مطرح شد در واقع برداشتی آزاد از این جمله شی جینپینگ بود: «چین مایل است با اعضای بریکس همکاری کند تا نقش بایسته خود را در دستیابی به صلح و آرامش در خاورمیانه و منطقه خلیج (فارس) ایفا نماید.» تحلیلگران معتقدند این موضع نه یک رخداد جدید و تحول دفعی که نقطهای از یک «فرآیند تدریجی» در دیپلماسی غرب آسیای چین است که از نخستین روز جنگ ۱۲ روزه تا ساعاتی قبل ادامه داشته و همچنان دارد.
به گزارش خبرآنلاین، ادعای مطرحشده در الجزیره و خبرگزاری فارس مبنی بر اینکه شی جینپینگ پیشنهاد میانجیگری بین طرفهای درگیر در جنگ آمریکا علیه ایران را مطرح کرده است، گمراهکننده است. ارزیابی متن رسمی نشان میدهد که هیچ پیشنهادی مبنی بر «میانجیگری مستقیم میان ایران و آمریکا» ارائه نشده است. با این حال، واکنش آرام چین نشان میدهد پکن تهدیدهای آمریکا را چندان جدی نگرفته است. وزارت خارجه چین تحریمها را «غیرقانونی» خواند، اما اقدام فوری دیگری انجام نداد. تحلیلگران نزدیک به دولت چین، کارزار جدید آمریکا را نشانه درماندگی واشنگتن توصیف کردهاند. با این حال احتمال آن وجود دارد که چین درصدی برای تحریمهای آمریکا نگران باشد و بخواهد نقش بیشتری در به نتیجه رسیدن مذاکرات تهران و واشنگتن ایفا کند.
صادق الحسینی، تحلیلگر اقتصادی، در یادداشتی نوشت: «ضربهگیر پنهان بازار نفت در این جنگ، انبارهای چین بود. پکن پیش از جنگ حدود 4/1 میلیارد بشکه انبار کرده بود. وقتی هرمز بسته شد، خریدش را به کف 10 ساله رساند و از ذخیره خورد. حالا ورق برگشته و چین نفت میخرد تا انبار پر کند. پکن برای پایان این جنگ انگیزه پیدا کرده، اما قبضش را به نام واشنگتن و تهران صادر میکند.» در همین حال، محمدجواد ظریف نیز به این پیشنهاد واکنش نشان داد و نوشت: «ابتکارات سازنده رئیسجمهور شی جینپینگ، فرصتی بهموقع برای کاهش تنشها فراهم میکند. امنیت پایدار منطقهای نیازمند احترام به حاکمیت، توقف اجبار و پایبندی به حقوق بینالملل است.» رحمان قهرمانپور، تحلیلگر مسائل بینالملل نیز نوشت: «خبر تمایل چین به میانجیگری اگر درست باشد خبر بسیار مهمی است که احتمالا بدون هماهنگی با تهران هم نیست. قطریها هم از هماهنگی با چین گفتهاند.»
تضاد آرا؛ از میز مذاکره
تا زمزمه خروج از NPT
در حالی که دولت پزشکیان بر طبل دیپلماسی میکوبد، در داخل کشور صداهای متفاوتی از بهارستان به گوش میرسد که میتواند بر روند مذاکرات منطقهای سایه بیاندازد. برخی نمایندگان مجلس با اشاره به رفتارهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی، خواستار خروج فوری ایران از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) شدهاند. حسینعلی حاجیدلیگانی در این باره گفت: «سابقه بدعهدی آژانس مانند انتقال اطلاعات محرمانه ما به نیروهای متخاصم و عملیات جنگی علیه نیروگاههای ما کاملا ثابت میکند که آژانس قابل اعتماد نیست. بنابراین با اقدام اخیر، به نظرم لازم است فورا از انپیتی خارج شویم و در همین زمینه طرح سه فوریتی را آماده کردهایم. بهتر است هر چه زودتر آزمایشهای لازم را برای سلاح هستهای انجام دهیم، چراکه امروز نیاز کشور به قدرت بازدارندگی اتمی است.»
نشست صلاله نماد یک چرخش راهبردی در منطقه است؛ جایی که ایران و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، علیرغم تنشهای نظامی، به این نتیجه رسیدهاند که برای عبور از بنبست ششماهه تنگه هرمز، رفع محاصره و مهار قیمت ۱۰۵ دلاری نفت، راهی جز «مدیریت روابط» و گفتگوی مستقیم ندارند
عباس گودرزی، سخنگوی وزارت امور خارجه نیز با بیان اینکه اختلاف ما با آمریکا ذاتی است، گفت: «کسانی که از صلح با آمریکا دَم میزنند دنبال تجویز و تحمیل نسخه تسلیماند. اعتماد به آمریکا صرفاً به معنای پذیرش فریب دشمن است. خروج از انپیتی و تجدیدنظر در دکترین هستهای، آمریکا و اذنابش را تنظیم میکند.» در مقابل مسعود پزشکیان در مصاحبه با تلویزیون هند، این ادعاها را ابزاری برای دشمن توصیف کرد و گفت: «آمریکا در حال تبلیغات است؛ این فقط پروپاگانداست. اگر ما به دنبال سلاح هستهای بودیم، عضو پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) نمیشدیم. اینها دروغ است.» البته موضوع طرحهای مجلس برای خروج از NPT داستان جدیدی نیست. این موضوع همواره در یک دهه اخیر یکی از گزینههایی بوده که شماری از نمایندگان درباره آن سخن گفتهاند. اما پرسش اصلی این است که در شرایط فعلی، این خروج چه چیزی به قدرت ایران اضافه میکند و در مقابل چه هزینههایی به کشور تحمیل خواهد کرد؟ منتقدان بر این باورند که اگر دستاورد آن صرفاً ارسال یک پیام سیاسی باشد، ممکن است تکرار تهدید خروج بیش از آنکه ابزار قدرت باشد، به عاملی برای افزایش تنش تبدیل شود. باید در نظر داشته باشیم، خروج رسمی از پیمان میتواند طرف مقابل را به این جمعبندی برساند که ایران در حال عبور از خطوط قرمز است و فضای مانور دیپلماسی را
محدودتر کند.
واکنشهای منطقهای
نشست صلاله با واکنشهای متفاوتی در پایتختهای عربی همراه بود. فؤاد حسین، وزیر امور خارجه عراق، ضمن حمایت قاطع از این نشست گفت: «تأکید ما حمایت از نشست پیش رو در سلطنت عمان درباره تنگه هرمز و شرکت در این نشست است. حل بحرانهای منطقه باید از مسیر گفتوگو و کاهش تنش انجام شود.» وی همچنین به موضوعات مرزی اشاره کرد و از تداوم مبادلات تجاری در گذرگاههای زرباطیه و المنذریه خبر داد. نخستوزیر پیشین قطر نیز نشست آتی را آغاز قرار گرفتن روند حلوفصل مسائل در چارچوبی درست دانست.
در مقابل، بحرین با اتخاذ موضعی سرسختانه، از حضور در این نشست خودداری کرد. وزارت خارجه بحرین اعلام کرد: «تا زمانی که روابط دیپلماتیک میان منامه و تهران از سر گرفته نشود، بحرین در هیچ نشست جمعی با حضور ایران مشارکت نخواهد کرد.» این در حالی است که روزنامه انگلیسی «فایننشال تایمز» این نشست را ابتکاری مهم از سوی عمان برای کاهش تنش توصیف کرده است.
ایران در یک دوراهی راهبردی قرار گرفته است. دیپلماسی فعال در عمان و تلاش برای همگرایی با همسایگان، نشاندهنده اراده دولت برای تثبیت امنیت بومی است. اما همزمان، فشارهای داخلی برای خروج از NPT میتواند به عنوان یک «گل به خودی» دیپلماتیک عمل کرده و دستاوردهای نشست صلاله را نابود کند. خروج از مسیرهای بینالمللی، ایران را از حقوق صلحآمیز هستهای محروم کرده و اجماع جهانی علیه تهران را تقویت میکند. در این میان، نقش چین نیز نباید فراتر از واقعیتهای اقتصادی دیده شود؛ پکن به دنبال منافع خود است و میانجیگری آن تنها در صورتی محقق میشود که هزینههایش بر دوش تهران و واشنگتن باشد. تداوم مسیر دیپلماسی و تقویت روابط با همسایگان، تنها راه خنثیسازی تهدیدات و جلوگیری از انزوای بینالمللی ایران است. توازن میان «منطق قدرت» و «زبان دیپلماسی» کلید عبور از این بحران است.
دیدگاه تان را بنویسید