جنگ روسیه و اوکراین شاهد آتشبس روی کاغذ و تقابل واقعی در آسمان، بود
شکست دیپلماتیک در «روز پیروزی»!
رامین پرتو
بیش از دو ماه از گسترش درگیری مستقیم ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران میگذرد و همانگونه که بسیاری از تحلیلگران پیشبینی میکردند، این بحران به تدریج بر دیگر پروندههای ژئوپلیتیکی جهان اثر گذاشته است. مهمترین نمونه آن جنگ اوکراین و روسیه است که اکنون نهتنها از اولویت مطلق غرب فاصله گرفته، بلکه در سایه تحولات خاورمیانه وارد مرحلهای پیچیدهتر و پرابهامتر شده است. در چنین شرایطی، آتشبس اعلامی روسیه به مناسبت «روز پیروزی» نهتنها به کاهش تنشها منجر نشد، بلکه عملاً به صحنهای برای تبادل اتهامات، حملات پهپادی و تشدید تهدیدات نظامی بدل شد.
ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، در واکنش به اعلام آتشبس دو روزه روسیه مدعی شد که مسکو نهتنها هیچگونه توقف عملیاتی نداشته، بلکه تنها در یک شب بیش از ۸۵۰ حمله پهپادی انجام داده است. به گفته او، روسیه دهها عملیات تهاجمی در محورهای مختلف جنگی اجرا کرده و صدها مورد گلولهباران علیه مواضع اوکراینی ثبت شده است. زلنسکی تأکید کرد که روسیه هیچ ارادهای برای صلح ندارد و کییف نیز «بهصورت آینهوار» به اقدامات مسکو پاسخ خواهد داد.
در مقابل، وزارت دفاع روسیه روایت کاملاً متفاوتی ارائه کرد. مسکو اعلام کرد که تمامی یگانهای نظامی روسیه با آغاز آتشبس، عملیات تهاجمی را متوقف کردهاند اما نیروهای اوکراینی با صدها حمله پهپادی و دهها عملیات در مناطق مرزی بلگورود و کورسک، این آتشبس را نقض کردهاند! روسیه همچنین از سرنگونی صدها پهپاد و موشک اوکراینی خبر داد و هشدار داد که در صورت ادامه حملات، پاسخ «قاطع و متقابل» خواهد داد.
مسکو به خوبی میداند که واشنگتن نمیتواند همزمان دو بحران بزرگ را مدیریت کند. به همین دلیل، تلاش دارد از کاهش تمرکز آمریکا بر اوکراین استفاده کرده و فشار نظامی بیشتری بر کییف وارد کند
در این میان، حملات پهپادی اوکراین به زیرساختهای هوایی جنوب روسیه و تعلیق فعالیت ۱۳ فرودگاه، نشانهای روشن از تغییر ماهیت جنگ است. بر این اساس جنگ اوکراین اکنون بیش از هر زمان دیگری وارد مرحله «جنگ پهپادها» شده که در آن عمق خاک روسیه نیز دیگر مصون از حملات نیست. لغو دهها پرواز، سرگردانی هزاران مسافر و اعلام وضعیت اضطراری در برخی مناطق روسیه نشان میدهد که کییف تلاش دارد هزینه جنگ را به داخل روسیه منتقل کند.
چرا آتشبس شکست خورد؟
اگرچه هر دو طرف از اصل آتشبس سخن گفتهاند، اما اختلاف در زمانبندی، اهداف و حتی ماهیت آن باعث شد این آتشبس عملاً پیش از اجرا شکست بخورد. روسیه آتشبس را برای روزهای ۸ تا ۱۰ مه و همزمان با مراسم «روز پیروزی» اعلام کرد؛ مناسبتی که برای کرملین اهمیت نمادین و تاریخی فوقالعادهای دارد. در مقابل، اوکراین روزهای متفاوتی را برای توقف درگیری پیشنهاد داد و اساساً نسبت به نیت واقعی مسکو تردید داشت.
از نگاه کییف، آتشبس روسیه بیش از آنکه اقدامی واقعی برای کاهش تنش باشد، تلاشی تبلیغاتی برای نمایش چهرهای صلحطلب در برابر افکار عمومی جهانی بود. اوکراین معتقد است که مسکو میخواست در آستانه مراسم روز پیروزی و حضور رهبران خارجی در مسکو، امنیت پایتخت روسیه را تضمین کند و همزمان ابتکار عمل سیاسی را در دست بگیرد.
در سوی دیگر، روسیه نیز اوکراین را متهم میکند که اساساً هیچگاه به آتشبس پایبند نبوده است. مقامات روسی از جمله ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت خارجه روسیه تأکید دارند که کییف در گذشته نیز بارها توافقهای موقت را نقض کرده و اکنون نیز تهدید به حمله به مراسم روز پیروزی کرده است. هشدار مسکو به سفارتخانههای خارجی برای تخلیه احتمالی کییف در صورت حمله به مسکو هم، نشاندهنده سطح بالای نگرانی روسیه از عملیات احتمالی اوکراین است.
اما فراتر از روایتهای رسمی، واقعیت این است که شرایط میدانی جنگ اجازه توقف واقعی درگیری را نمیدهد. جنگ اوکراین وارد مرحلهای فرسایشی شده که در آن هر دو طرف معتقدند هرگونه توقف، به سود طرف مقابل تمام خواهد شد. روسیه نمیخواهد در شرایطی که غرب با بحران خاورمیانه درگیر شده، فشار نظامی بر اوکراین را کاهش دهد. در مقابل، اوکراین نیز بیم آن دارد که هر آتشبس طولانی، به تثبیت دستاوردهای روسیه در جبهههای شرقی منجر شود. از سوی دیگر، تغییر ماهیت جنگ به نبردهای پهپادی و موشکی، کنترل آتشبس را دشوارتر کرده است.
از نگاه کییف، آتشبس روسیه بیش از آنکه اقدامی واقعی برای کاهش تنش باشد، تلاشی تبلیغاتی برای نمایش چهرهای صلحطلب در برابر افکار عمومی جهانی بود. درواقع روسیه قصد داشت در آستانه مراسم روز پیروزی و حضور رهبران خارجی در پایتخت، امنیت مسکو را تضمین کند
جنگ اوکراین در سایه بحران ایران
یکی از مهمترین ابعاد تحولات اخیر، ارتباط مستقیم آن با بحران خاورمیانه است. تمرکز ایالات متحده بر جنگ علیه ایران باعث شده بخشی از ظرفیت سیاسی، اطلاعاتی و نظامی واشنگتن از پرونده اوکراین منحرف شود. دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، نیز آشکارا اعلام کرده که مذاکرهکنندگان آمریکایی اکنون بیش از هر چیز بر مسئله ایران متمرکز هستند.
این تغییر اولویت برای روسیه یک فرصت ژئوپلیتیکی محسوب میشود. مسکو به خوبی میداند که واشنگتن نمیتواند همزمان دو بحران بزرگ را با همان شدت مدیریت کند. به همین دلیل، روسیه تلاش دارد از کاهش تمرکز آمریکا بر اوکراین استفاده کرده و فشار نظامی بیشتری بر کییف وارد کند.
در مقابل، اوکراین نگران کاهش حمایت غرب است. زلنسکی به تصریح گفته که روند دیپلماتیک مربوط به جنگ اوکراین پس از آغاز جنگ آمریکا علیه ایران متوقف شده است. این سخنان نشان میدهد کییف احساس میکند در اولویتبندی جدید غرب، جایگاه سابق خود را از دست داده است.
با این حال، تشدید حملات پهپادی اوکراین به عمق خاک روسیه میتواند پیامدهای خطرناکی داشته باشد. اگر حملات به مسکو یا مراسم نمادین روسیه گسترش یابد، احتمال واکنش بسیار شدید کرملین وجود دارد. تهدید روسیه به حمله موشکی گسترده علیه کییف در صورت برهم خوردن مراسم روز پیروزی، نشانهای از همین وضعیت است.
در این میان، نقش آمریکا نیز پیچیدهتر شده است. واشنگتن رسماً وارد جنگ مستقیم با روسیه نشده اما حمایت تسلیحاتی و اطلاعاتی از اوکراین همچنان ادامه دارد. روسیه نیز بارها تأکید کرده که غرب عملاً از طریق اوکراین علیه مسکو میجنگد. سخنان سرگئی لاوروف درباره تبدیل شدن زلنسکی به «پیشقراول تجاوز غرب علیه روسیه» دقیقاً در همین چارچوب قابل تحلیل است.
چرا اتحادیه اروپا به دنبال گفتوگو با پوتین است؟
در کنار تحولات میدانی، یکی از مهمترین تغییرات اخیر مربوط به رویکرد اتحادیه اروپا است. گزارش فایننشال تایمز درباره احتمال دیدار مقامهای اروپایی با ولادیمیر پوتین نشان میدهد که اروپا به تدریج در حال بازنگری در راهبرد خود نسبت به جنگ اوکراین است.
رهبران اروپایی اکنون با چند نگرانی همزمان روبهرو هستند. نخست، طولانی شدن جنگ و هزینههای اقتصادی و امنیتی آن برای اروپا است. بحران انرژی، افزایش هزینههای نظامی، فشار تورمی و نگرانیهای امنیتی، بسیاری از دولتهای اروپایی را تحت فشار قرار داده است. دوم، اروپا نگران آن است که در مذاکرات احتمالی میان آمریکا و روسیه به حاشیه رانده شود و ناچار به پذیرش توافقی شود که نقشی در شکلگیری آن نداشته است.
به همین دلیل، برخی رهبران اروپایی به دنبال ایجاد کانال مستقل ارتباطی با کرملین هستند. در این خصوص آنتونیو کاستا، رئیس شورای اروپا، از احتمال مذاکره با پوتین سخن گفته و تأکید کرده که اتحادیه اروپا باید برای نقشآفرینی در روند سیاسی آماده باشد. این مسئله نشان میدهد اروپا به تدریج به این جمعبندی رسیده که ادامه جنگ بدون افق سیاسی روشن، میتواند امنیت قاره را بیش از پیش تهدید کند.
دیدگاه تان را بنویسید