اقتصاد ایران در آستانه چه وضعیتی است؟

لحن مقامات ارشد دولت و مجلس در روز‌های اخیر به وضوح تغییر کرده است. رئیس‌جمهور از «امتحان سخت» سخن می‌گوید و برخی نمایندگان مجلس از «سه ماه دشوار پیش رو»؛ لذا باید پرسید اقتصاد ایران در چه شرایطی قرار گرفته و چرا مسئولان ناگهان به زبان هشدار و صراحت روی آورده‌اند؟

به گزارش اقتصاد24، واقعیت این است که دولت چهاردهم میراث‌دار مجموعه‌ای از ناترازی‌های انباشته‌شده در حوزه‌های انرژی، بانکداری، صندوق‌های بازنشستگی و از همه مهم‌تر، بودجه است. مسعود پزشکیان که با شعار واقع‌گرایی و تکیه بر نظرات کارشناسی روی کار آمد، اکنون در خط مقدم مواجهه با این بحران‌ها قرار دارد. او به صراحت می‌گوید که باید مملکت را با کسری‌ها و ناترازی‌ها اداره کنیم. این کسری‌ها زمانی خود را نشان می‌دهند که آمار‌های بهارستان حکایت از افت ملموس درآمد‌های نفتی و مالیاتی کشور در ماه‌های ابتدایی سال دارند؛ بحرانی که بخش عمده‌ای از آن به دلیل محاصره اقتصادی و لجستیکی شکل گرفته که فراتر از مرز‌ها برای کشور ایجاد شده است. وقتی دولت با کسری بودجه ساختاری مواجه می‌شود، گزینه‌های روی میز برای اداره کشور محدودتر و سخت‌تر می‌شوند و در چنین شرایطی، تأمین کالا‌های اساسی، دارو و حفظ ثبات بازار کار آسانی نخواهد بود. این همان نقطه‌ای است که مدیریت اجرایی کشور را در تنگنای شدیدی قرار داده است؛ به طوری که رئیس‌جمهور اعتراف می‌کند با این درگیری‌ها و تحریم‌ها، مدیریت کشور کار ساده‌ای نیست.

برای درک عمیق‌تر چرایی اعلام وضعیت دشوار در ماه‌های پیش‌رو، باید به تحلیل اعضای کمیسیون برنامه و بودجه مجلس نگاه کرد که شرایط فعلی را شدیدترین پیک جنگ با آمریکا توصیف می‌کنند. در این تقابل فرساینده، ایران تلاش کرده با تکیه بر اهرم‌های ژئوپلیتیک خود از جمله تنگه هرمز بر طرف مقابل فشار وارد کند، اما در مقابل، طرف مقابل نیز با محاصره هوشمند و فشرده، مسیر‌های واردات و صادرات ایران را بیش از گذشته محدود کرده است. این انسداد و محدودیت بی‌سابقه در مبادلات تجاری، مستقیماً گلوی درآمد‌های ارزی کشور را می‌فشارد و زمانی که صادرات نفت با چالش مواجه شود و واردات مواد اولیه کارخانه‌ها و کالا‌های واسطه‌ای به سختی صورت گیرد، چرخ تولید کند شده و درآمد مالیاتی دولت نیز که به رونق بازار وابسته است، کاهش می‌یابد. این چرخه معیوب، تصویری واضح از همان تنگنایی است که پاستور و بهارستان را به هشدار هم‌زمان واداشته است تا همه بدانند اداره کشور در این موقعیت تا چه حد پیچیده شده است.

در میان این هشدار‌های نگران‌کننده، یک نقطه روشن و متمایز وجود دارد و آن، رویکرد صادقانه دولت با افکار عمومی است. در دوره‌های گذشته، بار‌ها شاهد بودیم که مسئولان تا آخرین لحظه وقوع یک بحران دست به پنهان‌کاری می‌زدند یا تصویر رویاگونه و بدون مشکلی از اقتصاد ارائه می‌دادند؛ رویکردی که نتیجه‌ای جز تخریب سرمایه اجتماعی و سلب اعتماد عمومی نداشت. اما ادبیات امروز پزشکیان، نشان‌دهنده یک چرخش عقلانی به سمت صداقت رسانه‌ای است. پزشکیان در سخنان خود به درستی اشاره کرد که نمی‌شود ادعا کنیم مسلمان هستیم ولی در فقر و گرفتاری و مشکلات گرفتار باشیم؛ این کلمات نشان می‌دهد که او عمق بحران معیشتی جامعه را لمس کرده و آن را یک چالش جدی برای مشروعیت و کارآمدی تلقی می‌کند. از نظر او، نجات کشور از این بحران‌ها و طوفان‌ها تنها یک فرمول دارد که همان وفاق، هم‌باوری و همراهی همه قشرها، قومیت‌ها و جنسیت‌هاست. تحلیل داده‌های موجود نشان می‌دهد که شرایط فعلی پایدار نخواهد ماند و همان‌طور که کارشناسان و نمایندگان مجلس اشاره کرده‌اند، با فرونشستن شعله‌های تنش‌های منطقه‌ای و باز شدن گره‌های دیپلماتیک، گشایش‌های اقتصادی نیز رخ خواهند داد؛ اما تا رسیدن به آن نقطه ثبات، کشور باید از این تنگنای چند ماهه عبور کند.

این دوران سخت، بیش از آنکه نیازمند رفتار‌های تند و تیز سیاسی یا مقصرتراشی باشد، نیازمند یک واقع‌گرایی شجاعانه در سطوح کلان تصمیم‌گیری و صبری آگاهانه در سطح جامعه است. دولت چهاردهم کارت‌های خود را روی میز گذاشته و با مردم از سختی‌های مسیر سخن گفته و اکنون زمان آن است که با پایان دادن به وضعیت بلاتکلیف نه جنگ و نه صلح، افق روشن‌تری برای کسب‌وکار‌ها و زندگی روزمره مردم ترسیم شود تا این امتحان سخت، به ایستگاه پایانی بحران‌های پایدار تبدیل شود.