تجارت گازی ایران حتی با روسیه منتفی است

رامتین موثق

در این روزها که تنگه هرمز همچنان بسته است، چشم جهانیان بر بازارهای انرژی است و با توجه به اینکه یکی از بازیگران عمده بازار گاز، یعنی قطر، در این منطقه حضور دارد، این بازار نیز اهمیت خاص خود را پیدا کرده است.

اما ایران مدتی است که از بازار جهانی گاز کنار گذاشته شده است و حتی در این سالیان اخیر، با وجود در اختیار داشتن ذخایر عظیم گاز طبیعی، حتی نقش واردکننده را در این بازار بازی کرده است! اکنون که علاوه بر بسته شدن تنگه هرمز، ایران نیز در محاصره دریایی قرار گرفته است، وضعیت تجارت کشور در ابهام بیشتری فرو می‌رود.

در چند سال گذشته، قرارداد گازی میان ایران و روسیه جنجال‌آفرین شد زیرا ایران سومین دارنده ذخایر گاز طبیعی است. البته انتقادات به این نکته محدود نیست و کارشناسان موضوعات مختلفی از قبیل خطر وابستگی صنایع ایران به گاز روسیه، واردات گاز از رقیب جدی خود در بازار جهانی و ... را نیز مطرح می‌کنند.

در همین راستا، مهران امیرمعینی، کارشناس حوزه نفت و گاز، در گفت‌وگو با ایلنا، اظهار داشت: «می‌توانیم با روس‌ها برای تجارت گاز وارد مذاکره شویم اما در عین حال گذاشتن همه تخم‌مرغ‌ها در سبد روسیه نیز منطقی نیست. برای تجارت گازی با روسیه می‌توانیم گاز را از این کشور دریافت و در جنوب کشور از مسیر خط لوله و یا به صورت LNG تحویل دهیم و یا در کل گاز را سواپ کنیم.»

در این گزارش به وضعیت تجارت گاز ایران، اعم از واردات و صادرات، پرداخته شده است.

200 میلیون ظرفیت تولید از دست رفت

رئیس اتحادیه انجمن‌های علمی انرژی در گفت‌وگو با «توسعه ایرانی»، در بررسی وضعیت تجارت گاز ایران، ابتدا به ارزیابی تولید پرداخت و گفت: تا پیش از جنگ، به طور متوسط، روزانه 800 میلیون متر مکعب تولید داشتیم. هاشم اورعی با اشاره به ناترازی گاز، اظهار کرد: کسری گاز ایران در زمستان به 200 میلیون متر مکعب رسید و در تابستان و اوج گرما نیز ناترازی گاز کشور به 100 میلیون متر مکعب رسیده بود.

او درباره آسیب صنعت گاز از جنگ، عنوان کرد: در پی حمله‌ای که به تأسیسات گاز کشور شد، حدود ۲۰۰ میلیون متر مکعب از ظرفیت تولید را از دست دادیم. حدود ۷۰ تا ۸۰ میلیون از این ۲۰۰ میلیون متر مکعب، ظرف 2 تا 3 ماه آینده به مدار بازمی‌گردد و اما 2 تا 3 سال طول خواهد کشید تا مابقی این ظرفیت از دست رفته، به مدار بازگردد.

ناترازی محدود به زمستان نیست

استاد دانشگاه صنعتی شریف تصریح کرد که 120 میلیون متر مکعب از تولید ما در یک تا دو سال جاری کم خواهد شد و بنابراین باید انتظار کاهش تولید و افزایش ناترازی را داشته باشیم. اورعی درباره وضعیت تقاضای کنونی گاز، توضیح داد: از آنجایی که برخی از صنایع ما در تعطیلی به سر می‌برند، انتظار می‌رود که مصرف بخش صنعت، کاهش پیدا کند با این حال تقاضای بخش خانگی در زمستان بسیار زیاد می‌شود به صورتی که 70 درصد تولید گاز در بخش خانگی مصرف می‌شود که معمولا سالیانه نیز چند درصد به این رقم افزوده خواهد شد.  

قرارداد گازی ایران و روسیه تنها روی کاغذ باقی مانده است؛ زیرا مادامی که روسیه گازی برای صادرات و فروش داشته باشد، هزاران بار بیشتر مایل است تا گاز خود را به اروپا، هندوستان و سایر کشورها بفروشد زیرا می‌تواند پول گاز خود را از این کشورها بگیرد اما ایران قادر به پرداخت نیست. در نتیجه تجارت گاز ایران با روسیه هم با مشکلات اساسی مواجه است

او درباره وضعیت ناترازی امسال گاز، بیان داشت: با درنظر گرفتن مجموع این مسائل دو سناریو برای ناترازی گاز می‌توان متصور بود؛ در یک دیدگاه خوش‌بینانه می‌توان انتظار داشت که مصرف گاز در زمستان پیش روی، نسبت به سال گذشته، ثابت بماند اما دیدگاه واقع‌بینانه اینست که مصرف کمی افزایش پیدا کند و اگر روند کاهش تولید کشور ادامه‌دار باشد، کسری گاز در زمستان پیش روی بیشتر از سال گذشته خواهد شد.

تحلیلگر ارشد مسائل انرژی همچنین افزود: البته کسری گاز تنها محدود به زمستان نیست و تبعات آن در تابستان نیز مشاهده می‌شود زیرا نیروگاه‌ها عمدتا با گاز کار می‌کنند و چون مصرف برق در تابستان به شدت افزایش می‌یابد، به نظر می‌رسد دیگر نمی‌توانیم گاز موردنیاز نیروگاه‌ها و صنایع را تامین کنیم. یعنی ناترازی گاز حتی در تابستان و در اوج گرما خود را نشان خواهد داد اما تبعات آن در فصل اوج سرما بسیار شدیدتر خواهد بود.

سهم صادرات در مقایسه با مصرف داخلی، بسیار کم است و کسری گاز کشور به 20 تا 30 برابر میزان صادرات آن رسیده است بنابراین عملا امکان صادرات گاز به مقدار قابل توجه منتفی است، اما حتی اگر امکان صادرات هم داشتیم، با توجه به شرایط کشور و وخیم شدن وضعیت ایران در بازارهای مالی و حساسیت بیشتر دشمن، قادر به برگرداندن پول این صادرات نبودیم

صادرات گاز منتفی شده است

اورعی در ادامه به وضعیت تجارت گاز کشور پرداخت و اظهار داشت: در ابتدا صادرات را درنظر می‌گیریم که سهم آن در مقایسه با مصرف داخلی، بسیار کم است.

او توضیح داد: تنها حدود 2 تا 3 درصد تولید گاز ایران صادر می‌شود و مقدار قابل توجهی نیست اما زمانی که گاز اضافی در کشور نداریم و تولید و مصرف دچار ناترازی شده‌اند، نمی‌توانیم تعهدات خود را به مشتریان انجام دهیم.

این استاد دانشگاه با تاکید بر اینکه عملا امکان صادرات گاز به مقدار قابل توجه منتفی است، مطرح کرد: اکنون یک گره دیگر بر گره صادرات گاز کشور خورده که آن را تبدیل به گره کور کرده است زیرا حتی اگر امکان صادرات هم داشتیم، با توجه به شرایط کشور و وخیم شدن وضعیت ایران در بازارهای مالی و حساسیت بیشتر دشمن، قادر به برگرداندن پول این صادرات نیز نبودیم.

به گفته او، اکنون حتی مبلغ همین مقدار کم صادرات گاز کشور به سختی بازمی‌گردد.

 پول و امکانات فنی واردات را نداریم

اورعی همچنین به وضعیت واردات گاز اشاره کرد و گفت: اکنون بیشتر چالش ما در حوزه واردات است زیرا میزان کسری ما، ۲۰ تا ۳۰ برابر میزان قابل صادرات ماست.

رئیس اتحادیه انجمن‌های علمی انرژی: در پی حمله‌ای که به تأسیسات گاز کشور شد، حدود ۲۰۰ میلیون متر مکعب از ظرفیت تولید را از دست دادیم. حدود ۷۰ تا ۸۰ میلیون از این ۲۰۰ میلیون متر مکعب، ظرف 2 تا 3 ماه آینده به مدار بازمی‌گردد و اما 2 تا 3 سال طول خواهد کشید تا مابقی این ظرفیت از دست رفته، به مدار بازگردد

او درباره چالش‌های واردات گاز، ادامه داد: در ابتدا مسئله اینست که امکانات فنی زیادی برای واردات نداریم و در گام بعدی، پول کافی نیز برای واردات موجود نیست؛ حقیقت اینست که وضعیت ارزی کشور، در این شرایط بحرانی، اصلا اجازه نمی‌دهد تا بتوانیم گاز مورد نیاز را خریداری کنیم.

این کارشناس حوزه انرژی درباره تاثیر تحریم‌ها نیز بر واردات گاز کشور، اظهار کرد: این احتمال ضعیف نیست که کشورهایی مانند ترکمنستان، که به ما گاز صادر می‌کنند، در نتیجه فشارهای بین‌المللی از این مبادلات چشم‌پوشی کنند. کما اینکه در زمستان سال گذشته این کشور در نتیجه فشارهای غرب، به اصطلاح همین بازی‌ها را برای ما درآورد.

اورعی خاطرنشان کرد که در نتیجه تمام این شرایط، چیزی از تجارت گاز، اعم از واردات و صادرات، نسبت به مصرف داخلی کشور، باقی نمانده است.

ترجیح روسیه فروش گاز به اروپا و هند است، نه ایران

رئیس اتحادیه انجمن‌های علمی انرژی در پاسخ به این سوال که «آیا تجارت گاز کشور به روسیه محدود شده است؟»، یادآوری کرد: قرار بود روسیه 300 میلیون مترمکعب به ایران گاز بدهد تا ما آن را مجددا صادر کنیم. اورعی تاکید کرد: اکنون ایران، به دلیل شرایط جنگی و وضعیت کشور در منطقه و جهان، قادر نیست حتی گاز خود را بفروشد بنابراین صادرات مجدد گاز روسیه یا به اصطلاح Re Export، منتفی است. زیرا زمانی که صحبت از Re Export شده بود، روسیه خود در تحریم قرار داشت اما اکنون احتمال اینکه آمریکا از تحریم صادرات گاز روسیه چشم‌پوشی کند، بسیار بیشتر از تکرار همین احتمال برای ایران است پس قضیه صادرات مجدد گاز روسیه «از بیخ روی هواست»!

هاشم اورعی در گفت‌وگو با «توسعه ایرانی»: اکنون ایران، به دلیل شرایط جنگی و وضعیت کشور در منطقه و جهان، قادر نیست حتی گاز خود را بفروشد بنابراین صادرات مجدد گاز روسیه یا به اصطلاح Re Export، منتفی است. زیرا زمانی که صحبت از صادرات مجدد شده بود، روسیه خود در تحریم قرار داشت اما اکنون احتمال اینکه آمریکا از تحریم صادرات گاز روسیه چشم‌پوشی کند، بسیار بیشتر از تکرار همین احتمال برای ایران است پس قضیه صادرات مجدد گاز روسیه «از بیخ بر روی هواست»!

او ادامه داد: البته این قرارداد تنها روی کاغذ برای صادرات مجدد بود در صورتی که دلیل عمده آن، واردات برای مصرف داخل است اما اکنون با اطمینان باید گفت مادامی که روسیه گازی برای صادرات و فروش داشته باشد، هزاران بار بیشتر مایل است تا گاز خود را به اروپا، هندوستان و سایر کشورها بفروشد و دلیل آن هم ساده است زیرا روسیه قادرست پول گاز خود را از این کشورها بگیرد اما ایران قادر به پرداخت نیست. در نتیجه تجارت گاز با روسیه هم با مشکلات اساسی مواجه است.

هدف اصلی تحریم «انرژی است»

رئیس اتحادیه انجمن‌های علمی انرژی درباره ضرورت رفع تحریم در حوزه تجارت گاز، عنوان کرد: با اطمینان می‌توان گفت که هدف اصلی تحریم‌ها، هدف قرار دادن بخش انرژی ایران، چه در بخش گاز و چه در بخش نفت است.

اورعی درباره تبعات تحریم بیان داشت: روزانه تا 2 میلیون بشکه نفت، که 90 درصد آن به چین فروخته می‌شد، صادرات داشتیم اما همین حوزه که آسان‌ترین بخش تجارت انرژی کشور بوده است، با مشکل مواجه شد دیگر چه برسد به گاز که در این حوزه نه ظرفیت برای واردات داریم؛ نه امکان، نه گاز و نه حتی پول!

او در پایان تصریح کرد که بخش اعظم مشکلات کنونی کشور در زمینه انرژی و گاز،‌ ناشی از تحریم‌هاست.