تودههای فلزی سرگردان در خلیجفارس، آبستن بحران زیستمحیطیاند؛
کشتیهای هرمز؛ زیستگاههای متحرک گونههای مهاجم دریایی
سعیده علیپور
ماههاست که درباره پیامدهای بستهشدن تنگه هرمز از نفت، تجارت جهانی، بیمه کشتیها و سرنوشت هزاران دریانورد گفته میشود، اما بخشی از ماجرا زیر سطح آب در حال شکلگیری است؛ جایی که روی بدنه کشتیهای متوقفشده در آبهای گرم خلیج فارس، لایههایی از باکتری، جلبک، صدف، خرچنگهای ریز و دیگر موجودات دریایی رشد میکنند. موجوداتی که با حرکت دوباره کشتیها میتوانند هزاران کیلومتر سفر کنند و سر از بنادر و زیستبومهایی درآورند که هرگز بهطور طبیعی به آنها راه نداشتند.
مشکل فقط این نیست که چند موجود به بدنه کشتی چسبیده باشند. اگر یک کشتی ماهها در نقطهای ثابت بماند، این موجودات فرصت تولیدمثل پیدا میکنند. پژوهشگران میگویند در برخی شرایط، اجتماعات شکلگرفته روی یک شناور ممکن است میلیونها لارو را وارد آب کنند. این لاروها نیز میتوانند روی کشتیهای دیگری که در نزدیکی قرار دارند مستقر شوند
گروهی متشکل از ۲۴ پژوهشگر علوم دریایی اکنون هشدار دادهاند که توقف طولانی و کمسابقه کشتیها در خلیج فارس ممکن است زمینه یک «ابررویداد گسترش گونههای مهاجم دریایی» را فراهم کرده باشد؛ رویدادی که آثار آن لزوما به کشورهای حاشیه خلیج فارس محدود نمیشود و میتواند همراه با ازسرگیری کشتیرانی به بنادر دوردست منتقل شود.
این هشدار در مقالهای که ۲۲ ژوئیه ۲۰۲۶ در مجله علمی «تهاجمهای زیستی» منتشر شد مطرح شده است.
وقتی ۱۵۰۰ کشتی متوقف میشوند
براساس این مطالعه، بستهشدن تنگه هرمز در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ در مقطعی موجب توقف حدود ۱۵۰۰ کشتی بزرگ تجاری در خلیج فارس شد و صدها شناور دیگر نیز در دریای عمان لنگر انداختند.
این عدد البته به معنای آن نیست که تمام این ۱۵۰۰ کشتی همچنان در منطقه متوقفاند. سازمان بینالمللی دریانوردی در ادامه بحران از باقیماندن «صدها کشتی» و حدود ششهزار دریانورد سخن گفته است. گزارشهای میانه ژوئیه شمار کشتیهای همچنان گرفتار را حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ فروند برآورد کرده. این در حالی است که ارائه عدد دقیق نیز به دلیل خاموششدن یا دستکاری سامانه شناسایی خودکار بعضی کشتیها و جابهجایی آنها در داخل خلیج فارس دشوار است.
اما از نظر زیستمحیطی، حتی کشتیهایی که اکنون منطقه را ترک کردهاند هم بخشی از مسئلهاند. بسیاری از این شناورها هفتهها یا ماهها در آبهای خلیج فارس بیحرکت ماندهاند.
کشتیای که بیحرکت میماند فقط یک توده فلزی در آب نیست. بدنه آن بهتدریج به بستری برای زندگی انواع موجودات دریایی تبدیل میشود؛ چیزی شبیه یک صخره مصنوعی متحرک.
آنچه به کف کشتی میچسبد
در علوم دریایی این فرایند را «زیستانباشتگی» مینامند. یعنی تجمع ناخواسته موجودات زنده روی سطوحی که در آب قرار دارند. سازمان بینالمللی دریانوردی میگوید این فرایند میتواند تنها چند ساعت پس از تماس یک سطح با آب آغاز شود.
نخست باکتریها و ریزجلبکها روی سطح مینشینند و لایهای نازک ایجاد میکنند. بعد نوبت به موجودات بزرگتر میرسد؛ انواع جلبک، اسفنج، کرمهای دریایی، نرمتنان و صدفهای چسبنده.
کشتیهای تجاری برای جلوگیری از این وضعیت معمولا با پوششهای ضدخزه و مواد مخصوص محافظت میشوند، اما این پوششها بیشتر برای کشتیهایی طراحی شدهاند که مرتب حرکت میکنند. توقف طولانی، بهویژه در آب گرم، فرصت مناسبی برای رشد موجودات فراهم میکند.
مطالعه منتشرشده در «تهاجمهای زیستی» میگوید رشد سریع این اجتماعات ممکن است تنها حدود ۱۰ روز پس از توقف آغاز شود. این در حالی است که توقف معمول کشتیهای باری در بسیاری از بنادر کمتر از دو روز است.
دستورالعمل سازمان بینالمللی دریانوردی نیز توصیه میکند کشتیهایی که بیش از حدود ۱۸ تا ۳۰ روز بیحرکت میمانند، پیش از سفر بعدی از نظر زیستانباشتگی بررسی و در صورت لزوم پاکسازی شوند.
در خلیج فارس اما بسیاری از کشتیها نه ۲۰ یا ۳۰ روز، بلکه برای دورههایی بسیار طولانیتر متوقف بودهاند.
هر موجود غریبهای «مهاجم» نیست
در اینجا یک تمایز علمی مهم وجود دارد. هر گونهای که با کشتی از جایی به جای دیگر منتقل شود، لزوما گونه مهاجم نیست.
ممکن است یک صدف یا جلبک از خلیج فارس به بندری در هند، مدیترانه یا جنوب شرق آسیا برسد و به دلیل نامناسببودن شرایط محیطی خیلی زود از بین برود. مشکل زمانی آغاز میشود که گونه تازه بتواند در محیط جدید زنده بماند، تولیدمثل کند و جمعیتی پایدار تشکیل دهد.
اگر این جمعیت جدید شروع به رقابت با گونههای بومی کند، زیستگاهها را تغییر دهد، بیماری منتقل کند یا برای شیلات، تأسیسات ساحلی و فعالیتهای اقتصادی زیان ایجاد کند، آنگاه با یک «گونه مهاجم» روبهرو هستیم.
چرا خلیج فارس اهمیت ویژهای دارد؟
خلج فارس خود یکی از حساسترین پهنههای دریایی جهان است. دریایی کمعمق و تقریبا بسته که تبادل آب آن با اقیانوس آزاد عمدتا از مسیر تنگه هرمز انجام میشود.
دمای سطح آب خلیج فارس در تابستان میتواند از ۳۶ درجه سانتیگراد بالاتر رود. شوری آب نیز در بعضی مناطق بسیار بیشتر از آبهای آزاد است.
همین شرایط باعث شده موجودات ساکن خلیج فارس توان بالایی برای تحمل گرما و شوری داشته باشند. پژوهشگران هشدار میدهند گونههایی که در چنین محیط دشواری دوام میآورند، ممکن است در صورت انتقال به بعضی بنادر گرم جهان شانس قابلتوجهی برای بقا داشته باشند.
در این کیان خود اکوسیستم خلیج فارس نیز پیشاپیش زیر فشار است. مرجانها، جنگلهای حرا، علفزارهای دریایی و دیگر زیستگاههای ساحلی منطقه در چنین شرایطی در برابر ورود گونههای تازه آسیبپذیرتر میشوند.
یک پژوهش منتشرشده در مجله «گزارشهای علمی» نیز امسال با بررسی بخشهایی از ساحل عربستان در خلیج فارس، دهها جاندار غیربومی یا دارای منشأ نامشخص را شناسایی کرد و نشان داد تنوع این موجودات در بنادر صنعتی و تجاری بیشتر است؛ یافتهای که بار دیگر نقش کشتیرانی را در جابهجایی گونهها برجسته میکند.
کشتی به یک «جزیره متحرک» تبدیل میشود
مشکل فقط این نیست که چند موجود به بدنه کشتی چسبیده باشند. اگر یک کشتی ماهها در نقطهای ثابت بماند، این موجودات فرصت تولیدمثل پیدا میکنند.
پژوهشگران میگویند در برخی شرایط، اجتماعات شکلگرفته روی یک شناور ممکن است میلیونها لارو را وارد آب کنند. این لاروها نیز میتوانند روی کشتیهای دیگری که در نزدیکی قرار دارند مستقر شوند.
در نتیجه صدها کشتی متوقف در کنار یکدیگر میتوانند به شبکهای از زیستگاههای مصنوعی تبدیل شوند؛ جزایری فلزی که موجودات دریایی میان آنها جابهجا میشوند. وقتی کشتی دوباره به حرکت درمیآید، این جزیره مصنوعی نیز راهی سفر میشود.
بسیاری از موجودات احتمالا در طول مسیر از بین خواهند رفت، اما برای ایجاد یک تهاجم زیستی لازم نیست همه آنها زنده بمانند. گاهی تعداد اندکی از جانداران یا حتی چند لارو بارور برای ایجاد یک جمعیت تازه کافی است.
همین مسئله سبب شده پژوهشگران از تعبیر «ابرگسترش» استفاده کنند. یعنی تعداد زیادی ناقل که تقریبا همزمان از یک منطقه راه میافتند و به دهها بندر مختلف میروند.
برخی نخستین مقاصد احتمالی این کشتیها در مسیرهای کشتیرانی شامل جده، بمبئی، کلمبو، سنگاپور، اسکندریه و پیرائوس است.
مقررات جهانی یک قدم عقبتر از بحران
کشتیها سالهاست موظفاند مقررات مشخصی را در خصوص اکوسیستم رعایت کنند. کشتی برای حفظ تعادل خود حجم زیادی آب وارد مخازن میکند و ممکن است این آب را هزاران کیلومتر آنطرفتر تخلیه کند. همراه این آب، انواع لاروها و موجودات ریز نیز منتقل میشوند.
سازمان بینالمللی دریانوردی از سال ۲۰۱۷ در این باره مقرراتی دارد، اما درباره موجوداتی که به خود بدنه کشتی چسبیدهاند، وضعیت متفاوت است. سازمان بینالمللی دریانوردی در سال ۲۰۲۳ دستورالعملهای تازهای برای مدیریت این پدیده تصویب کرد، اما این قواعد هنوز در سطح جهانی الزامآور نیستند.
گروهی متشکل از ۲۴ پژوهشگر علوم دریایی اکنون هشدار دادهاند که توقف طولانی و کمسابقه کشتیها در خلیج فارس ممکن است زمینه یک «ابررویداد گسترش گونههای مهاجم دریایی» را فراهم کرده باشد؛ رویدادی که آثار آن لزوما به کشورهای حاشیه خلیج فارس محدود نمیشود و میتواند همراه با ازسرگیری کشتیرانی به بنادر دوردست منتقل شود
فرایند تدوین مقررات الزامآور آغاز شده، اما انتظار نمیرود چارچوب نهایی به زودی آماده شود. به عبارت دیگر، بحران امروز خلیج فارس زودتر از مقررات بینالمللی از راه رسیده است.
تمیزکردن کشتی هم به این سادگی نیست
در نگاه اول راهحل آسان به نظر میرسد: بدنه کشتیها پیش از خروج تمیز شود.
اما پاکسازی صدها کشتی عملیات کوچکی نیست. علاوه بر محدودیت تجهیزات و نیروی متخصص، شرایط امنیتی نیز ممکن است باعث شود اولویت مالکان کشتیها خروج هرچه سریعتر شناور و خدمه باشد.
پاکسازی غیراصولی حتی میتواند مشکل را بدتر کند. اگر موجودات چسبیده به کشتی هنگام شستوشو مستقیما وارد دریا شوند، به جای حذف خطر، همان گونهها در آب آزاد میشوند. بقایای مواد ضدخزه و میکروپلاستیکهای پوشش بدنه نیز ممکن است وارد محیط شوند.
به همین دلیل پژوهشگران پیشنهاد کردهاند به جای برخورد یکسان با همه کشتیها، شناورهای پرخطر شناسایی شوند؛ مدت توقف، وضعیت بدنه، مسیر آینده و نخستین بندر مقصد آنها بررسی شود و بنادر مقصد نیز برای شناسایی سریع گونههای تازه آماده باشند.
بحرانی که شاید بعد از بازشدن تنگه شروع شود
طنز تلخ ماجرا اینجاست که خطر اصلی ممکن است درست زمانی آغاز شود که بحران ظاهرا رو به پایان است.
تا وقتی کشتیها در خلیج فارس متوقفاند، بخش بزرگی از موجودات چسبیده به بدنه نیز همانجا باقی ماندهاند. اما بازشدن مسیر کشتیرانی و حرکت صدها شناور به سوی بنادر جهان میتواند آنها را هم راهی سفر کند.
مطالعه تازه نمیگوید یک فاجعه زیستی قطعا در راه است. هنوز معلوم نیست چه تعداد کشتی بهشدت آلوده شدهاند، چه گونههایی روی آنها زندگی میکنند و چند گونه قادر خواهند بود در مقصد مستقر شوند.
اما در مسئله گونههای مهاجم، همین فاصله میان «احتمال» و «قطعیت» همان زمانی است که امکان پیشگیری وجود دارد. پس از استقرار یک گونه در محیط تازه، حذف آن ممکن است بسیار پرهزینه یا حتی ناممکن شود.
برای ایران و دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس، این هشدار یادآوری میکند که پیامدهای بحران تنگه هرمز فقط با بشکههای نفت، قیمت بیمه و تعداد کشتیها اندازهگیری نمیشود.
بخشی از این بحران روی بدنه همان کشتیهایی نوشته شده که ماهها در آبهای گرم منطقه بیحرکت ماندهاند؛ مسافرانی ناخوانده که دیده نمیشوند، بلیت نمیخرند و اگر به راه بیافتند، ممکن است اثر سفرشان سالها باقی بماند.
دیدگاه تان را بنویسید