اروپا در تدارک تفکیک بحران تنگه هرمز از پرونده هسته‌ای ایران است؛
طرح برد - برد تروئیکا برای نجات دیپلماسی
طهمورث گیلانی
تروئیکای اروپایی در تلاش است با ارائه طرحی دو مرحله‌ای، بحران تنگه هرمز را از پرونده هسته‌ای ایران جدا کند و زمینه بازگشت تهران و واشنگتن به مسیر دیپلماسی را فراهم آورد؛ ابتکاری که در سایه تهدیدهای نظامی، اختلافات عمیق سیاسی و تشدید فشارهای معیشتی در ایران، با آزمونی دشوار روبه‌رو است. در شرایطی که تنش میان ایران و آمریکا بار دیگر با تهدید به ازسرگیری حملات نظامی و اختلاف بر سر تنگه هرمز افزایش یافته، گزارش‌ها از تحرکات دیپلماتیک اروپا برای جلوگیری از گسترش بحران حکایت دارد. آلمان، فرانسه و بریتانیا در حال آماده‌سازی ابتکاری هستند که بر اساس آن، ابتدا توافقی درباره تنگه هرمز و رفع محاصره دریایی حاصل شود و سپس مذاکرات درباره پرونده هسته‌ای، کاهش تحریم‌ها و دارایی‌های مسدودشده ایران از سر گرفته شود. با این حال، موفقیت این طرح به میزان همراهی تهران و واشنگتن و توان اروپا برای اثرگذاری بر تصمیم‌های طرفین بستگی دارد.
ابتکار دو مرحله‌ای اروپا
به گزارش ارم‌نیوز، منابع دیپلماتیک اروپایی اعلام کرده‌اند که آلمان، فرانسه و بریتانیا در حال آماده‌سازی ابتکاری جامع برای ارائه به ایران و آمریکا هستند. این طرح در مرحله نخست بر دستیابی به توافقی درباره بازگشایی تنگه هرمز و رفع محاصره دریایی متمرکز است؛ مرحله‌ای که کشورهای اروپایی در آن می‌خواهند نقش تضمین‌کننده را برعهده بگیرند و با ایجاد توافقی موقت، از شدت تنش‌ها بکاهند.
هدف از این رویکرد، جدا کردن اختلافات فوری از مناقشه گسترده‌تر هسته‌ای و فراهم کردن زمینه برای امتیازدهی متقابل است. بر این اساس، دو طرف می‌توانند پیش از حل‌وفصل تمام اختلافات، درباره مسائل مرتبط با امنیت کشتیرانی و محدودیت‌های دریایی به تفاهم برسند و سپس وارد مذاکرات پیچیده‌تر شوند.
در مرحله دوم، مذاکرات به پرونده هسته‌ای ایران گسترش می‌یابد. بر اساس گزارش ارم‌نیوز، این بخش می‌تواند شامل تعیین جدول زمانی برای کاهش سطح غنی‌سازی اورانیوم، اعمال نظارت بین‌المللی بر تأسیسات هسته‌ای ایران و ایجاد سازوکارهای راستی‌آزمایی باشد. در مقابل، بخشی از تحریم‌ها لغو خواهد شد و مسئله دارایی‌های مسدودشده ایران نیز مورد بررسی قرار می‌گیرد.
مبنای مذاکرات پیشنهادی، سازوکارها و اصول توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵، موسوم به برنامه جامع اقدام مشترک یا برجام، خواهد بود؛ توافقی که دونالد ترامپ در دوره نخست ریاست‌جمهوری خود در سال ۲۰۱۸ از آن خارج شد. با این حال، بازگشت به چارچوبی مشابه برجام، علاوه بر اختلافات فنی هسته‌ای، مستلزم رسیدگی به مسئله تضمین اجرای تعهدات و چگونگی رفع تحریم‌ها خواهد بود.
یک منبع دیپلماتیک فرانسوی به ارم‌نیوز گفته است که تروئیکای اروپایی به دنبال یافتن راه‌حل‌های واقع‌بینانه برای اختلافاتی است که به تنش‌های اقتصادی و نظامی دامن زده‌اند. به گفته این منبع، تفکیک مسئله تنگه هرمز و محاصره از پرونده هسته‌ای می‌تواند زمینه ورود سریع‌تر طرفین به مذاکرات اصلی را فراهم کند. با این حال، منابع دیپلماتیک تأکید کرده‌اند که انتشار رسمی این ابتکار به نتایج رایزنی‌های اروپا با تهران و واشنگتن و میزان موافقت دو طرف با چارچوب کلی طرح بستگی دارد. بنابراین، هنوز نمی‌توان از توافق قطعی طرفین بر سر این پیشنهاد سخن گفت.
اروپا در جست‌وجوی نقش مؤثرتر
ابتکار جدید در شرایطی مطرح می‌شود که سه کشور اروپایی از طرف‌های اصلی توافق هسته‌ای بودند، اما پس از خروج آمریکا از برجام نتوانستند انتظارات تهران را درباره بهره‌مندی اقتصادی از توافق برآورده کنند. اکنون این کشورها می‌کوشند با ایفای نقشی فعال‌تر، از تشدید بحرانی جلوگیری کنند که پیامدهای آن می‌تواند به بازار انرژی و امنیت منطقه محدود کند.
یوهان وادفول، وزیر امور خارجه آلمان نیز اخیراً اعلام کرده است که آلمان، فرانسه و بریتانیا آماده مذاکره با ایران برای جلوگیری از دستیابی این کشور به سلاح هسته‌ای هستند. با این حال، میزان اثرگذاری اروپا بر تصمیم‌های کاخ سفید همچنان محل تردید است. یک مشاور سابق کمیته روابط خارجی پارلمان آلمان به ارم‌نیوز گفته است که ترامپ ممکن است میانجی‌گری قدرتمند اروپا را نپذیرد؛ زیرا پذیرش چنین نقشی می‌تواند به‌عنوان عقب‌نشینی از سیاست پیشین او در قبال برجام تعبیر شود.
محمد ابوالعینین، پژوهشگر مسائل راهبردی، نیز به ارم‌نیوز گفته است که موفقیت ابتکار اروپا به توانایی سه کشور برای تأثیرگذاری بر واشنگتن و جلب همراهی تهران بستگی دارد. به اعتقاد او، اگر تلاش اروپا به رایزنی‌های معمول دیپلماتیک محدود بماند، احتمال تغییر جدی در وضعیت کنونی اندک خواهد بود؛ اما شکل‌گیری سازوکاری عملی می‌تواند به توقف روند تشدید تنش‌ها کمک کند.
نگرانی اروپا تنها به پرونده هسته‌ای مربوط نیست. اختلال در تردد کشتی‌ها از تنگه هرمز می‌تواند انتقال انرژی را مختل کند و افزایش قیمت نفت و گاز، هزینه‌های اقتصادی بحران را به کشورهای بیشتری منتقل سازد. از این منظر، ابتکار تروئیکا تلاشی برای جلوگیری از گسترش درگیری و بازگرداندن اختلافات به مسیر مذاکره است؛ تلاشی که تحقق آن بدون همراهی واشنگتن و تهران دشوار خواهد بود.
میدان تهدید نظامی و توافق
در سوی دیگر بحران، اظهارات دونالد ترامپ نشان می‌دهد که دولت آمریکا همچنان میان ازسرگیری حملات و دستیابی به توافق با ایران در حال حرکت است. ترامپ روز شنبه درباره احتمال ادامه جنگ گفت: «یا مجبور می‌شوم کار را تمام کنم، یا آنها توافق می‌کنند، اما مطمئن نیستم. به هر حال، ما برنده می‌شویم.»
او همچنین در پاسخ به پرسشی درباره احتمال حمله مجدد اظهار کرد: «این احتمال وجود دارد که انجامش بدهیم. همچنین احتمال حصول یک توافق بزرگ و زیبا هم وجود دارد. آنها می‌خواهند به توافق برسند، اما مساله این است که آیا به توافق پایبند می‌مانند؟»
این اظهارات در شرایطی بیان شده که گزارش‌های رسانه‌ای از بررسی گزینه‌های نظامی جدید در واشنگتن حکایت دارد. ترامپ همچنین بار دیگر از تصمیم خود برای خروج از برجام دفاع کرده و مدعی شده است که توافق سال ۲۰۱۵ می‌توانست مسیری برای دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای ایجاد کند.
در مقابل، مقام‌های ایرانی تأکید دارند که هرگونه توافق باید با تغییر رفتار آمریکا و جبران عملی تعهدات نقض‌شده همراه باشد. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، روز گذشته در نطق پیش از دستور خود در مجلس گفت: «ما مرعوب نمی‌شویم و آماده ایم تا در مقابل هرگونه جسارت به تمامیت ارضی ایران بزرگ، پاسخی خارج از تصورشان بدهیم؛ لذا تهدید به جنگ گسترده یا ترور، مسئله‌ای نیست که باعث کوتاه آمدن ملت ایران از حقوق و منافع خود شود و تا زمانی که آمریکایی‌ها تغییر رفتار ندهند و تعهدات نقض‌شده‌شان را به‌صورت عینی، ملموس و واقعی روی زمین جبران نکنند، هیچ ادعایی برای ایران ذره‌ای اعتبار نخواهد داشت.» قالیباف در ادامه تأکید کرد: «همانطور که پیش از این نیز اعلام کرده ام، ما حرف جدیدی نداریم؛ این آمریکا بود که با محاسبات غلط و جنگ علیه ایران، وارد باتلاق شد و اکنون هم آنها هستند که باید اقدامات لازم برای نجات خود را انجام دهند.»
هم‌زمان با بلاتکلیفی راهبردی واشنگتن میان گزینه جنگ و مذاکره و هشدار مقامات نظامی تهران درباره پاسخ نامتقارن، سایه سنگین بحران معیشتی بر جامعه ایران سایه انداخته است؛ وضعیتی که مطالبات داخلی برای تغییر رویکرد در سیاست خارجی و دیپلماسی را به شدت افزایش داده است
در همین حال، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، آمریکا را مسئول شکست مذاکرات برای دستیابی به توافق موقت دانسته، اما بر ضرورت ادامه گفت‌وگوها تأکید کرده است. او گفت: «ما آمریکا را مسئول شکست توافق موقت می‌دانیم و من همچنان معتقدم که باید در آن پیش برویم.» پزشکیان همچنین اظهار کرد: «ما در حال مذاکره بودیم، اما بزدلان همه چیز را خراب کردند. و من هنوز معتقدم که باید به پیش برویم و به این توافق دست یابیم.»
این مواضع نشان می‌دهد که در کنار اختلافات عمیق بر سر مسئولیت شکست مذاکرات، همچنان بر ضرورت پیگیری دیپلماسی نیز تأکید می‌شود. با این حال، اختلاف بر سر رفع محاصره، تضمین‌های مورد مطالبه تهران و شروط هسته‌ای واشنگتن می‌تواند مانع شکل‌گیری توافقی پایدار شود.
گزینه‌های آمریکا؛ تشدید تنش یا مذاکره
مسئله اصلی واشنگتن دیگر صرفاً چگونگی افزایش فشار بر تهران نیست، بلکه نسبت میان اهداف اعلام‌شده جنگ و هزینه‌های فزاینده دستیابی به این اهداف است. بر اساس تحلیل‌های شورای روابط خارجی، آمریکا با سه مسیر اصلی روبه‌رو است: ازسرگیری حملات و افزایش فشار اقتصادی، ادامه مذاکرات همراه با حفظ تهدید نظامی یا تداوم وضع موجود با امید به تضعیف تدریجی ایران. گزینه نخست می‌تواند به گسترش درگیری و واکنش متقابل ایران منجر شود و خطر اختلال در زیرساخت‌های انرژی منطقه و افزایش قیمت نفت و گاز را افزایش دهد. همچنین، گسترش تحریم‌ها به شرکت‌های چینی ممکن است واکنش پکن و پیامدهایی برای روابط اقتصادی آمریکا به دنبال داشته باشد.
گزینه دوم، ادامه مذاکره در کنار حفظ فشار نظامی است؛ رویکردی که با چارچوب کلی ابتکار پیشنهادی اروپا هم‌پوشانی دارد. با این حال، بی‌اعتمادی تهران به واشنگتن و اختلاف بر سر تضمین‌های اجرای توافق می‌تواند روند گفت‌وگو را دشوار کند. گزینه سوم نیز حفظ وضع موجود است؛ مسیری که به نوشته دنیای اقتصاد، تاکنون نتوانسته به تحقق اهداف حداکثری آمریکا منجر شود.
دیوید ایگناتیوس، ستون‌نویس واشنگتن‌پست، نیز با اشاره به تحولات اخیر بر ضرورت روشن شدن هدف نهایی جنگ تأکید کرده است. به نوشته او، تلاش اولیه واشنگتن برای وادار کردن ایران به تسلیم با موانع جدی مواجه شده و اقدامات نظامی به نتیجه سیاسی مورد انتظار نرسیده است.
در همین زمینه، بلومبرگ به نقل از منابع خود گزارش داده است که فاصله زمانی میان انتخابات آمریکا و آغاز به کار کنگره جدید در اوایل ژانویه می‌تواند دوره‌ای دشوار باشد. این منابع تأکید کرده‌اند که تنها راه خروج از جنگ، دستیابی به توافقی است که هر دو طرف بتوانند آن را پیروزی خود معرفی کنند. هم‌زمان، برخی مقام‌های عرب نسبت به ازسرگیری خشونت‌ها ابراز نگرانی کرده‌اند. با این همه به نظر می‌رسد تحرکات دیپلماتیک کماکان ادامه دارد. برخی منابع OSINT مدعی شدند که صبح یکشنبه نشانه‌هایی از تلاش‌های دیپلماتیک برای جلوگیری از تشدید دوباره تنش‌ها با ایران به چشم خورده است؛ چرا که یک هواپیمای دولتی ایران پس از توقفی یک‌ساعته در دبی، به ایران بازگشت که این اتفاق اندکی پس از فرود یک هواپیمای قطری در تهران رخ داده است.
خطر محاسبات اشتباه و پاسخ نامتقارن ایران
در کنار تلاش‌های دیپلماتیک، گزارش‌های رسانه‌ای از افزایش نگرانی‌ها درباره احتمال ورود بحران به مرحله‌ای تازه حکایت دارد. نیویورک‌تایمز در گزارشی به نقل از مقام‌های آمریکایی از نگرانی واشنگتن درباره احتمال برنامه‌ریزی ایران برای هدف قرار دادن شهروندان و کارکنان آمریکا خبر داده است. با این حال، جزئیات اطلاعات مورد استناد آمریکا به‌طور عمومی منتشر نشده و ارزیابی مستقل این ادعاها دشوار است.
در پی تصاعد تنش‌های نظامی در خلیج فارس، منابع دیپلماتیک از ابتکار عمل دو مرحله‌ای تروئیکای اروپایی شامل بازگشایی تنگه هرمز و رفع محاصره در گام نخست و احیای مذاکرات هسته‌ای برجام در فاز دوم خبر دادند؛ طرحی که با هدف مهار جنگ میان تهران و واشنگتن تدوین شده است
در چنین فضایی، انتشار اطلاعات ناقص یا تفسیرهای سیاسی از تحولات امنیتی می‌تواند خطر سوءمحاسبه را افزایش دهد. تهران نیز با تأکید بر آمادگی دفاعی خود هشدار داده است که هرگونه حمله احتمالی با پاسخی متناسب با شرایط میدان مواجه خواهد شد. مهدی محمدی، مشاور ارشد محمدباقر قالیباف، در شبکه‌های اجتماعی درباره ماهیت احتمالی درگیری آینده نوشت: «ما در مرحله غافلگیری جنگ قرار داریم و به شیوه یک جنگ کلاسیک نخواهیم جنگید. این جنگی نامتقارن، شدید و قاطع خواهد بود که نقاط قوت و ضعف دشمن را هدف قرار خواهد داد.»
این مواضع در شرایطی مطرح می‌شود که افزایش تهدیدهای متقابل می‌تواند فضای لازم برای مصالحه را محدود کند و هزینه سیاسی هرگونه عقب‌نشینی را افزایش دهد. از سوی دیگر، گسترش جنگ می‌تواند امنیت کشتیرانی، زیرساخت‌های انرژی و ثبات منطقه را با خطر بیشتری مواجه سازد.
مطالبه نرمش در مذاکرات
در داخل ایران، وضعیت اقتصادی و فشارهای معیشتی به یکی از محورهای مهم بحث درباره ادامه تقابل یا بازگشت به مذاکرات تبدیل شده است. محدودیت‌های تجاری و مالی، نااطمینانی در بازارها و نگرانی از پیامدهای تشدید جنگ، اهمیت یافتن راهی برای کاهش تنش‌ها را افزایش داده است. عبدالحمید اسماعیل‌زهی، امام‌جمعه زاهدان، با انتقاد از وضعیت اقتصادی کشور، از مسئولان، دولت، مجلس و فرماندهان نظامی خواسته است شرایط زندگی مردم را در تصمیم‌گیری‌های خود در نظر بگیرند و در مذاکرات و گفت‌وگوها نرمش نشان دهند. این مطالبه در شرایطی مطرح می‌شود که تداوم بحران می‌تواند چشم‌انداز کاهش تحریم‌ها و بهبود مبادلات اقتصادی را مبهم‌تر کند. در مقابل، مقام‌های سیاسی و نظامی ایران بر ضرورت حفظ آمادگی دفاعی و جلوگیری از تحمیل خواسته‌های آمریکا تأکید دارند. از این منظر، چالش اصلی یافتن توازنی میان حفظ منافع و امنیت ملی و کاهش هزینه‌های اقتصادی و انسانی بحران است.
دیپلماسی در برابر آزمون دشوار
ابتکار احتمالی آلمان، فرانسه و بریتانیا تلاشی برای ایجاد مسیری میانی میان تشدید جنگ و توافق جامع است. تفکیک مسئله تنگه هرمز از پرونده هسته‌ای و آغاز مذاکرات با توافقی محدود، می‌تواند فرصتی برای کاهش تنش‌ها فراهم کند؛ اما موفقیت آن به پذیرش چارچوب پیشنهادی از سوی تهران و واشنگتن و ایجاد تضمین‌های عملی برای اجرای تعهدات بستگی دارد.
در شرایط کنونی، نه تشدید فشار نظامی تضمینی برای دستیابی آمریکا به اهداف حداکثری فراهم می‌کند و نه تداوم وضع موجود لزوماً به کاهش اختلافات منجر خواهد شد. در مقابل، توافقی مرحله‌ای که امکان حفظ منافع اساسی هر دو طرف را فراهم کند، می‌تواند هزینه‌های تقابل را کاهش دهد؛ مشروط بر آنکه از سطح اظهارات سیاسی فراتر رود و به سازوکاری قابل اجرا تبدیل شود. اکنون پرسش اصلی این است که آیا اروپا می‌تواند ابتکار خود را به ابزاری مؤثر برای مهار بحران تبدیل کند یا اختلافات سیاسی و محاسبات نظامی، بار دیگر مسیر دیپلماسی را مسدود خواهد کرد؟ پاسخ به این پرسش، علاوه بر آینده پرونده هسته‌ای ایران، بر امنیت تنگه هرمز، بازار انرژی و چشم‌انداز کاهش فشارهای معیشتی مردم نیز تأثیر خواهد گذاشت.
دیدگاه تان را بنویسید