هند، ترکیه و اینک پاکستان، به محاصره ترانزیتی و مالی ایران پیوسته‌اند
همسایگان در مسیر منافع ملی خود
طهمورث گیلانی
حلقه محاصره اقتصادی، ترانزیتی و مالی علیه ایران در شرایطی روزبه‌روز تنگ‌تر می‌شود که بررسی تحولات اخیر در مرزهای زمینی، خطوط هوایی و کریدورهای منطقه‌ای نشان می‌دهد ابعاد این فشارها فراتر از تحریم‌های مستقیم ایالات متحده آمریکا گسترش یافته است. گزارش‌های میدانی و مواضع رسمی نهادهای مختلف حکایت از آن دارد که همسایگان شرقی و غربی و شرکای تجاری ایران در آسیا، تحت تأثیر کارزار «طرد اقتصادی» واشنگتن و الزامات نظام بین‌الملل، رفتارهایی کاملاً محافظه‌کارانه اتخاذ کرده‌اند. از توقف هزاران کامیون صادراتی در مرزهای شرقی و ایجاد اختلال شدید در تأمین اقلام حیاتی و دارویی از سوی هند گرفته تا بازی‌های پیچیده و دوگانه از سوی ترکیه و کشورهای آسیای مرکزی، همگی پازل فشاری را تکمیل می‌کنند که مستقیماً بر معیشت و زیرساخت‌های کشور تأثیر می‌گذارد. واقعیت‌های اخیر گویای یک اصل بنیادین است؛ سیاست خارجی کشورها بر پایه منافع ملی خودشان ترسیم می‌شود و تحلیلگران سال‌هاست هشدار می‌دهند که ایران نیز برای برون‌رفت از این هزینه‌ها، نیازمند اتخاذ دیپلماسی کارآمد و حرکت بر مدار نظم پذیرفته‌شده جهانی است.
بحران ریمدان و گره کور تحریم‌های بانکی
طی روزهای اخیر، انتشار اخباری مبنی بر انسداد و ایجاد محدودیت در مرزهای مشترک ایران و پاکستان توجه رسانه‌ها را به خود جلب کرد. روز گذشته انتشار یک اطلاعیه در مورد بسته بودن مرز پاکستان، موجب شد تا برخی رسانه‌ها با جعلی خواندن اطلاعیه بر باز بودن مرز پاکستان تأکید کنند. تلاش برخی رسانه‌ها برای جعلی خواندن اطلاعیه‌ای که به اسم وزارت خارجه منتشر شده بود در حالی صورت گرفت که مرکز ارتباطات قوه قضائیه اول بار خبر آن را با عنوان «هشدار درباره اطلاعیه منتسب به وزارت امور خارجه» منتشر کرد و نوشت: «اصالت این سند و ادعای مطرح‌شده در آن هنوز به‌طور مستقل تأیید نشده است. تا زمان انتشار تأییدیه از مراجع رسمی، از بازنشر این تصویر به‌عنوان اطلاعیه معتبر خودداری کنید.» نکته جالب آنکه وزارت خارجه که اطلاعیه در سربرگ و با مهر و امضای آن منتشر شده بود تا به حال هیچ واکنشی در این باره نداشته است. فارغ از صحت یا جعلی بودن این اطلاعیه، توقف واقعی و هزینه‌زای ۲۰ تا ۳۰ روزه ۳۰۰۰ کامیون ایرانی پشت مرز ریمدان پاکستان است که امکان عبور از مرز و رساندن محموله‌های خود به بنادر پاکستان را ندارند.
ابعاد فنی این بحران در اظهارات فعالان بخش خصوصی شفاف‌تر بیان شده است. پیمان سنندجی، رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران، درباره آخرین وضعیت تجارت زمینی ایران و پاکستان گفت: «براساس آخرین اطلاعات موجود، مرز مشترک تجارت زمینی ایران و پاکستان بسته نیست، صادرات ایران و واردات پاکستان از ایران به دلیل تحریم متوقف شده است.» وی در تشریح این موضوع افزود: «واردکنندگان پاکستانی برای محموله‌هایی که از ایران وارد می‌کنند، و صادرکنندگان ایرانی باید فرم الکترونیکی واردات و صادرات را به شبکه بانکی پاکستان ارائه دهند.»
سنندجی بیان کرده است که با توجه به تحریم بانک‌های ایرانی و سیستم بانکی کشور، انجام این فرایند دشوار شده و مشکلاتی را برای صادرات ایران به پاکستان و واردکنندگان پاکستانی که محموله‌های خود را از ایران تأمین می‌کنند، ایجاد کرده است. رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران در پایان خاطرنشان کرد: «در صورت تداوم تحریم سیستم بانکی ایران صادرات ایران به پاکستان عملاً متوقف خواهد شد.» در این شرایط و با توجه به محاصره دریایی ایران، بسیاری از صادرکنندگان از طریق بنادر پاکستان اقدام به صدور محصولات خود به کشورهای مقصد می‌کردند که این مسیر هم با تحریم‌های بانکی مسدود شده است.
در همین حال، خبرگزاری فارس در گزارشی به توقف ۳ هزار کامیون ایرانی پشت مرز پاکستان پرداخته است و می‌نویسد در حالی که ایران و پاکستان تجارت سالانه ۱۰ میلیارددلاری را هدف‌گذاری کرده‌اند، توقف ۳۰۰۰ کامیون در مرز ریمدان و موانع استفاده از بنادر پاکستان، توسعه این مسیر تجاری را با چالش‌های جدی مواجه کرده می‌کند. این گزارش بدون نام بردن از تحریم شبکه بانکی کشور به عنوان عامل اصلی توقف صادرات، معطل ماندن هزاران کامیون ایرانی در مرز ریمدان را به عواملی چون محدودیت‌های فنی ناوگان دو کشور، تفاوت در ظرفیت بارگیری کامیون‌ها و الزامات ایمنی حمل برخی محموله‌ها نسبت داد.
مرز ریمدان طی ماه‌های اخیر به پرترددترین مسیر تبادل کالا میان ایران و پاکستان تبدیل شده است؛ چنین وضعیتی علاوه بر افزایش هزینه حمل‌ونقل، گردش ناوگان را مختل می‌کند. یکی از چالش‌های اصلی، تعدد نهادهای دخیل در فرایندهای مرزی پاکستان مانند گمرک و شرکت لجستیکی NLC است. محدودیت ظرفیت توزین و ضرورت تخلیه بار از یک کامیون و انتقال آن به ناوگان طرف مقابل (ترانشیپمنت) نیز بر زمان عبور کالا می‌افزاید. همچنین استفاده از بنادر پاکستان با چالش‌هایی روبه‌روست. محمد ملک‌زاده، رئیس انجمن شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی ایران، اعلام کرده که شماری از محموله‌ها در بنادر پاکستان از جمله کراچی و گوادر تخلیه شده یا در انتظار تعیین تکلیف باقی مانده‌اند. افزایش کرایه حمل گاز مایع از حدود ۹۰ دلار به ۳۵۰ دلار نیز بر مشکلات افزوده است.
از سوی دیگر، بختیار اسماعیل بلوچ، معاون کمیسر منطقه مرزی چاغی در ایالت بلوچستان پاکستان اظهار کرد که بسته شدن مرز مشترک با جمهوری اسلامی ایران یک اقدام موقتی است و به محض اتخاذ تدابیر موثر، مرز بازگشایی خواهد شد. او در حساب رسمی خود نوشت که بستن مرز اقدامی موقت برای بهبود مدیریت مرزی و حمایت از تلاش‌های ضدتروریستی است. در همین راستا، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه درباره گزارش‌های مربوط به انسداد مرز زمینی با پاکستان گفت: «به دلیل بروز برخی مشکلات فنی و لزوم اتخاذ تدابیر احتیاطی، ترددها و مراودات مرزی موقتا متوقف شده است اما مراجع ذیربط دو کشور در تماس نزدیک با یکدیگر، در حال بررسی و مشورت برای رفع مشکل مذکور در اسرع وقت هستند تا فعالیت گذرگاه‌های مرزی به روال عادی بازگردد.»
سایه تحریم بر بازار و عقب‌نشینی هند
دامنه اثرگذاری این فشارها تنها به مبادلات تجاری عمومی محدود نمانده و بخش حساس سلامت و تأمین دارو را نیز نشان رفته است. هند که از مبادی اصلی تأمین اقلام دارویی کشور به شمار می‌رفت، تحت شرایط ناشی از تحریم‌ها رویه‌های سخت‌گیرانه‌ای اتخاذ کرده است.
به گزارش ایلنا، «محمد هاشمی»، سخنگوی سازمان غذا و دارو با تشریح آخرین وضعیت تأمین داروهای وارداتی از هند گفت: «در شرایط فعلی، توقف پروازهای مستقیم و خودداری طرف هندی از ارسال محموله‌ها با هواپیماهای ایرانی، انتقال بخشی از داروهای مورد نیاز کشور را با مشکل مواجه کرده است.» وی با بیان اینکه هند یکی از تأمین‌کنندگان مهم جهانی داروهای اعصاب و روان است، افزود: اختلال در مسیرهای انتقال بر روند تأمین برخی اقلام دارویی تأثیر گذاشته است. با این حال، واردات فوریتی و استفاده از مسیرهای غیرمستقیم توانسته بخشی از نیاز کشور را پوشش دهد؛ هرچند این اقدامات برای تأمین کامل نیاز کافی نبوده است.» این کمبود دارویی یکی دیگر از اثرات پروژه طرد اقتصادی ایالات متحده است که مستقیما با جان مردم در ارتباط است و استمرار آن می‌تواند بسیار زیا‌ن‌بار باشد.
هاشمی درباره امکان جایگزینی سایر کشورها برای تأمین داروهای وارداتی از هند نیز توضیح داد: انتخاب کشور مبدأ یا مسیر انتقال به عواملی مانند نوع دارو، ظرفیت تولیدکنندگان، امکان تأمین به‌موقع، هزینه‌ها و الزامات فنی و کیفی بستگی دارد. بنابراین، نمی‌توان یک کشور مشخص را جایگزین قطعی تمام داروهای وارداتی از هند دانست.» هر چند استفاده از مسیرهای غیرمستقیم و بررسی ظرفیت سایر تأمین‌کنندگان معتبر از جمله راهکارهایی است که برای بهبود روند تأمین در دست پیگیری قرار دارد اما تا چه زمان می‌توان به این رویه‌ها ادامه داد و چطور می‌شود به یک ثبات رسید؟ نمی‌شود به بیماران گفت صبرکنید تا داروهای مورد نیاز شما را تامین کنیم؛ باید تدبیر عاجل در این خصوص صورت بگیرد.
تحلیلگران هشدار می‌دهند تداوم رویکردهای فرساینده و تحمیل هزینه‌های سنگین بر شبکه حمل‌ونقل و سلامت کشور، ضرورت بازنگری در دیپلماسی را دوچندان کرده است. ایران برای برون‌رفت از این چالش‌ها و حفظ سرمایه‌های ملی، نیازمند اتخاذ بازی شناور، تنش‌زدایی هدفمند و حرکت بر مدار نظم پذیرفته‌شده جهانی است
دیپلماسی دوگانه آنکارا و فشار بر حمل‌ونقل جاده‌ای غرب
در ضلع غربی، ترکیه نیز رویکردی منطبق بر محاسبات استراتژیک خود در پیش گرفته است. به گزارش اقتصادنیوز، سایت تحلیلی المانیتور در گزارشی به قلم بارین کایا‌اوغلو آورده است: تلاش‌های ترکیه برای کاهش تنش پس از آن شتاب گرفت که هاکان فیدان، وزیر امور خارجه این کشور، اعلام کرد که آنکارا برای پیشبرد گفت‌وگوها با هدف حل‌وفصل بحران تلاش می‌کند. فیدان گفت: «ترکیه تمام تلاش خود را برای حل‌وفصل این وضعیت از مسیر صلح و گفت‌وگو به کار می‌گیرد و عربستان نیز از این تلاش‌ها حمایت می‌کند.» رجب طیب اردوغان با محمد بن سلمان گفت‌وگو کرد و همبستگی آنکارا با ریاض را ابراز داشت و فیدان نیز با عباس عراقچی درباره منازعات جاری رایزنی کرد. این تلاش‌ها در حالی انجام می‌شود که تشدید درگیری‌ها بار دیگر توافق دفاعی مکه میان ترکیه، عربستان و پاکستان را در کانون توجه قرار داده است.
همچنین الکس واتانکا، پژوهشگر ارشد مؤسسه خاورمیانه، به المانیتور گفت: «ایران خواهان حفظ روابط نزدیک با ترکیه است، نه به این دلیل که به آنکارا اعتماد دارد، بلکه از آن جهت که برای تهران سودمند است یک قدرت منطقه‌ای مانند ترکیه همچنان رویکردی محتاطانه در قبال جنگ داشته باشد.» این در حالی است که حجم مبادلات تجاری دو کشور در سال ۲۰۲۵ از ۵.۵ میلیارد دلار فراتر رفت.
همزمان با پیچیدگی‌های سیاسی، وضعیت میدانی گذرگاه‌های مرزی ایران و ترکیه نیز رو به وخامت نهاده است. به گزارش یورونیوز، محاصره دریایی ایران در جنوب، عبور کامیون‌ها از مرزهای زمینی ترکیه و پاکستان را با بحران مواجه کرده است. این رسانه چهارم مهرماه اعلام کرد که مرز بازرگان (گوربولاغ) با صف‌های چندکیلومتری و صدها کامیون معطل مواجه است. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، آمریکا را به ایجاد اخلال عمدی در مسیرهای تجاری ایران متهم کرد و گفت: «آن‌ها سعی می‌کنند هر جا که می‌توانند مشکلات ایجاد کنند. آن‌ها مسیرهای هوایی را تعطیل می‌کنند، مسیرهای زمینی را مسدود می‌کنند و سعی می‌کنند به اختلافات داخلی دامن بزنند.» در همین راستا محمد فرزانگان، کارشناس اقتصادی، معتقد است: «تجارت زمینی اساسا قادر نخواهد بود محاصره را جایگزین یا جبران کند.» امیر روشنبخش قنبری، معاون سازمان توسعه تجارت نیز گفت: «به جای ۲۰۰ دستگاه کامیون، هزار و ۲۰۰ کامیون در مرز حضور دارند و کشورهای مقصد تمایلی به توسعه زیرساخت‌ها ندارند.»
گزارش‌ها از تنگ‌تر شدن حلقه محاصره اقتصادی و ترانزیتی ایران حکایت دارد؛ جایی که افزون بر تحریم‌های آمریکا، همسایگانی چون پاکستان با مسدودسازی مرزها و هند با خودداری از ارسال دارو، شریان‌های تجاری را فشرده‌اند. در این میان، بازی دوگانه ترکیه و ترانزیت جایگزین آسیای مرکزی نشان می‌دهد سیاست خارجی کشورها تماماً بر مدار منافع ملی‌شان ترسیم شده است
کارزار «طرد اقتصادی»
فشارهای بین‌المللی منطقه آسیای مرکزی را نیز تحت تأثیر قرار داده است. به گزارش امواج‌میدیا، اواخر ماه گذشته، یک پرواز مسافربری ایرانی عازم تاجیکستان، پس از آنکه مقام‌های ترکمنستان تحت فشار آمریکا اجازه ورود ندادند، مجبور شد مسیر خود را برگرداند. کارزار دولت ترامپ با عنوان «عملیات طرد اقتصادی» (Operation Economic Outcast) پیامدهای مهمی برای منطقه دارد. در این گزارش امواج‌میدیا، جواد حیران‌نیا، کارشناس اقتصادی تأکید کرد که نخستین نقطه فشار، بخش بانکی و تأمین مالی تجارت خواهد بود. او گفت: «حتی اگر مسیرهای فیزیکی باز بمانند، بانک‌ها و شرکت‌های بیمه به دلیل خطر تحریم‌های ثانویه از معاملات خارج خواهند شد.» نرگیزا عمراوا، از دانشگاه اقتصاد جهانی ازبکستان نیز خاطرنشان کرد که تحریم‌ها بخش بانکی را تحت تأثیر قرار داده و ریسک‌ها را برای مؤسسات مالی آسیای مرکزی افزایش می‌دهد. این دقیقا مشکلی است که اکنون در پاکستان هم گریبانگیر تجار ایرانی شده است. تریستان کندرداین، مدیر تحقیقات مؤسسه Future Risk، معتقد است فشار آمریکا بر ایران می‌تواند کشورهای آسیای مرکزی را به ترکیه نزدیک‌تر سازد و موقعیت کریدور میانی را تقویت کند.
ضرورت کالیبراسیون سیاست خارجی
بررسی این تحولات در مرزهای شرقی، مبادلات دارویی با هند، مناسبات با ترکیه و ترانزیت در آسیای مرکزی، یک حقیقت روشن را آشکار می‌کند: تمام این کشورها سیاست خارجی خود را صرفاً بر مبنای محاسبات سود و زیان و منافع ملی خود تنظیم کرده‌اند. هیچ‌یک از این قدرت‌ها حاضر نیستند به خاطر حفظ پیوندهای سنتی با ایران، هزینه‌های سنگین تحریم‌های ثانویه یا انزوای مالی را متحمل شوند.
سال‌هاست که کارشناسان سیاست خارجی و اقتصاد بین‌الملل هشدار می‌دهند که ادامه رویکردهای فرساینده، هزینه‌های کمرشکنی را بر اقتصاد، ترانزیت و بخش سلامت کشور وارد می‌کند. حالا پس از جنگ‌های مخرب این سوال مطرح می‌شود که ایران تا چه زمانی توان و ظرفیت تحمل این فشارهای فرساینده، صف‌های کیلومتری مرزی و قطع شریان‌های مالی را دارد؟ منافع ملی ایران ایجاب می‌کند تا دیپلماسی کشور یک «بازی شناور» و انعطاف‌پذیر را در دستور کار قرار دهد. تجدیدنظر در سازوکارهای تعاملی، تنش‌زدایی هدفمند و پذیرش الزامات نظم بین‌الملل، تنها راهکار پایدار برای شکستن حلقه محاصره اقتصادی و جلوگیری از هدررفت سرمایه‌های ملی است.
دیدگاه تان را بنویسید