بروکسل، سئول، هند و کشورهای منطقه در مدار تحریمهای واشنگتن علیه ایران میچرخند؟
دومینویی خطرناک در مسیر «عملیات طرد»
طهمورث گیلانی
در حالی که تنشهای دیپلماتیک و نظامی میان تهران و واشنگتن وارد مراحل بیسابقهای شده است، ایالات متحده با رونمایی از راهبرد جدید خود تحت عنوان «عملیات طرد اقتصادی»، تلاش میکند حلقه محاصره پیرامون ایران را به تنگترین حد ممکن برساند. این عملیات که از سوی مقامات کاخ سفید به عنوان آخرین لایه از فشارها توصیف شده، اکنون با همراهی رسمی اتحادیه اروپا و برخی قدرتهای آسیایی، ابعاد تازهای به خود گرفته است. در این میان، واکنشهای داخلی در ایران میان تأکید بر بیاثری تحریمها و هشدار نسبت به تبعات همراهی کشورهای منطقه نوسان میکند، در حالی که پکن به عنوان اصلیترین شریک تجاری تهران، همچنان بر طبل مخالفت با یکجانبهگرایی واشنگتن میکوبد.
الحاق اروپا به مدار تحریمهای ثانویه
دولت دونالد ترامپ در پی آنچه طولانی شدن بنبست دیپلماتیک و فرسایشی شدن درگیریهای نظامی میخواند، اجرای طرحی موسوم به «عملیات طرد اقتصادی» (Operation Economic Outcast) را به منظور قطع کامل روابط تجاری سایر کشورها با ایران آغاز کرده است. اسکات بسنت، وزیر دارایی آمریکا، با اشاره به بیانیه وزرای دارایی و رؤسای بانک مرکزی گروه ۲۰ اعلام کرد که «اتحادیه اروپا رسماً به عملیات انزوای اقتصادی ایران پیوسته است» و آمریکا «از موضع قاطع و زودهنگام آنها قدردانی» میکند. بسنت در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «ایالات متحده در کنار متحدان خود قاطعانه ایستاده است تا اطمینان حاصل کند که ایران نمیتواند از نظام مالی جهانی برای تأمین مالی هستهای، برنامههای تسلیحاتی و نیروهای منطقهای بهرهبرداری کند.»
این مقام ارشد آمریکایی تأکید کرد: «جهان پیام روشنی به ایران میفرستد؛ ما تا زمانی که آخرین شریان حیاتی مالی باقیمانده قطع نشود، از تلاش دست نخواهیم کشید.» این در حالی است که دو روز پیش از این اظهارات، کمیسیون اروپا با صدور بیانیهای در حاشیه نشست وزرای دارایی گروه ۲۰ در شهر اشویل، رسماً از تحریمهای ایالات متحده علیه ایران حمایت کرده بود. این چرخش موضع بروکسل، نشاندهنده تغییر بنیادین در رویکرد قاره سبز نسبت به برجام و تعاملات اقتصادی با تهران است که پیش از این سعی در حفظ کانالهای مالی مستقل داشت.
در همین راستا، وزیر خارجه دولت دونالد ترامپ، نیز در سخنانی با تکرار لفاظیهای تند مدعی شد: «کشورهایی را که به ایران در کسب درآمد کمک کنند، تحریم خواهیم کرد.» مارکو روبیو، در توجیه فشارها علیه ایران گفت: «مسأله فقط مجازات ایران نیست و هیچ کشوری نباید به ایران در دور زدن تحریمها کمک کند؛ اگر کشوری تصمیم به انجام چنین کاری بگیرد، ما ناچار خواهیم بود آنها را نیز تحریم کنیم.» وی همچنین با اشاره به وضعیت دریانوردی افزود: «آنها همچنان به سمت اهداف و کشتیها شلیک میکنند، بنابراین ما اهدافی را که تهدیدی فوری برای نیروهای ما و کشتیرانی جهانی محسوب میشوند، هدف قرار خواهیم داد. تنگه هرمز باز خواهد ماند و تحت کنترل ایران نخواهد بود.»
دومینوی همراهی در آسیا
فشارهای واشنگتن تنها به بیانیههای سیاسی محدود نمانده و در حوزه عملیاتی، شرکای تجاری سنتی ایران در آسیا را نیز تحت فشار شدید قرار داده است. رویترز به نقل از منابعی با اطلاع مستقیم گزارش داد: «پس از اعلام فهرست اولیه کشتیهای ممنوعه ایران، دستکم سه پالایشگاه نفت هند و یک شرکت بزرگ بینالمللی انرژی قصد دارند بهدلیل نگرانیهای امنیتی، استفاده از کشتیهای قرارگرفته در این فهرست را متوقف کنند.» رویترز در تحلیل خود نوشت که این محدودیتها میتواند انتقال نفت از تنگه هرمز را بیش از پیش کاهش دهد؛ مسیری که پیش از جنگ حدود ۲۰ درصد محمولههای نفت و LNG جهان از آن عبور میکرد، اما اکنون ترافیک آن به جریانی اندک تقلیل یافته است.
در شرق آسیا، کره جنوبی نیز تحت فشارهای خردکننده ترامپ قرار گرفته است. روزنامه چوسون ایلبو گزارش داد که دولت کره جنوبی ماه گذشته میلادی به واشنگتن اعلام کرده که آمادگی دارد یک فروند ناو پشتیبانی رزمی و گشت دریایی را به همراه ۱۵۰ نیروی نظامی به تنگه هرمز اعزام کند. با این حال، دفتر ریاستجمهوری کره جنوبی (کاخ آبی) با انتشار بیانیهای تلاش کرد از قطعیت این خبر بکاهد و اعلام کرد: «هنوز هیچ تصمیم نهایی در این زمینه اتخاذ نشده است، اما سئول در حال رایزنیهای نزدیک با جامعه بینالمللی برای یافتن راهکارهای عملی جهت مشارکت در بازگرداندن آزادی دریانوردی به تنگه هرمز است.» این عقبنشینی سیاسی از سوی لی جائه میونگ، رئیسجمهور کره جنوبی، درست پس از آن رخ داد که دونالد ترامپ از عدم همراهی سئول انتقاد کرده و دستور لغو رزمایشهای نظامی مشترک را صادر کرده بود.
مقامات ایران با تأکید بر راهبرد «تهدید در برابر تهدید»، هشدار دادهاند که هرگونه اخلال در فروش نفت ایران، امنیت صادرات انرژی کل منطقه را با واکنش مواجه خواهد کرد. با وجود کاهش صادرات نفت، تحلیلگران معتقدند هزینههای سنگین ۳۷ میلیارد دلاری و مخالفت قاطع چین، واشنگتن را در یک بنبست فرساینده قرار داده که علیرغم فشارهای خردکننده، هنوز افق روشنی برای تسلیم یا تغییر رفتار سیاسی تهران ایجاد نکرده است
همزمان، جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، در یک کنفرانس خبری مدعی شد که بسیاری از کشورها در خفا با واشنگتن همکاری میکنند. وی اظهار کرد: «کشورهایی در خفا برای مجازات ایران به آمریکا کمک میکنند. اگر به ترکیه، آذربایجان، امارات، عربستان سعودی، قطر و بسیاری از کشورهای ائتلاف عربی نگاه کنید، کشورهای زیادی هستند. گاهی حاضر نیستند علناً بگویند، اما در خفا کارهای خوب زیادی انجام میدهند تا به ما کمک کنند مطمئن شویم ایرانیها بابت شلیک به کشتیرانی تجاری هزینه میدهند.» ونس همچنین فاش کرد که ترامپ شخصاً با رئیسجمهور چین صحبت کرده تا به ایران امتیاز خاصی اختصاص ندهند.
واکنشهای تهران؛ نبرد در دو جبهه «میدان» و «اقتصاد»
در داخل ایران، مقامات رسمی و چهرههای سیاسی واکنشهای تندی به این موج جدید تحریمهای ثانویه نشان دادهاند. اما اظهارات شعارگونه با واقعیتهای میدانی زمین تا آسمان تفاوت دارد. رویکرد نپذیرفتن بنبستهای اقتصادی و تلاش برای یافتن راههای جایگزین تا چه زمانی جوابگو خواهد بود؟ این سوالی است که این روزها اذهان تحلیلگران را مشغول کرده است.
مصطفی مطورزاده، نماینده مجلس، در گفتوگو با خبرنگار خانه ملت، همراهی اروپا با آمریکا را نشانه ضعف استقلال قاره سبز دانست و گفت: «اکنون اتحادیه اروپا با پیوستن رسمی به آنچه عملیات اقتصادی علیه ایران خوانده میشود، بار دیگر تصویری از ادامه همان مسیر نادرست را به نمایش گذاشته است. تجربه دو دهه اخیر نشان داده که اعتبار سیاسی و استقلال عمل اروپا زیر سؤال رفته و آن را به دنبالهروِ سیاستهای واشنگتن تبدیل کرده است.» دقیقا همین ضعف اروپا و سایر کشورها در همراهی با آمریکا نگرانکننده است و اگر سیاستگذاران ما به آن علم دارند، چطور تحلیل میکنند که آثار این تحریمها حداقلی است؟
عباس گودرزی، سخنگوی هیأترئیسه مجلس نیز گفت: «جمهوری اسلامی اهل تعامل و صلح است، اما هرگونه نقض منافع ملی خط قرمز است. هر کشوری با تحریمهای آمریکا همراه شود، با واکنشهای پشیمانکننده روبهرو خواهد شد. اگر نفت ایران به فروش نرود، نفت هیچ کشوری در منطقه فروش نخواهد رفت.» وی مدیریت تنگه هرمز را یکی از ظرفیتهای راهبردی برای خنثی کردن تحریمها دانست و تأکید کرد که ایران در برابر فشارهای اقتصادی منفعل نخواهد بود.
در همین حال، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، در گفتوگویی تصریح کرد که ایران در گام نخست با کشورهای همکار واشنگتن مذاکره میکند، اما در صورت تداوم این وضعیت، منافع آنها را هدف قرار خواهد داد. رضایی همچنین اقدامات اقتصادی آمریکا را «محاسبهای اشتباه» توصیف کرد که با هدف تضعیف وحدت داخلی ایران طراحی شده است. سخنان دبیر شعام یک نکته را کم دارد، راهکار عملیاتی ایران فقط مقابله به مثل است یا تدبیری هم برای جبران اثر این تحریمها در نظر گرفته شده است؟
واشنگتن با آغاز «عملیات طرد اقتصادی» و جلب حمایت رسمی اتحادیه اروپا، تلاش میکند با ابزار تحریمهای ثانویه، آخرین پیوندهای مالی ایران را قطع کند. همراهی عملیاتی پالایشگاههای هند در بایکوت کشتیهای ایرانی و تحرکات نظامی سئول در تنگه هرمز، نشاندهنده جدیتر شدن زنگ خطر برای شرکای تجاری تهران است
سپر دفاعی پکن و جدال رسانهای در داخل
در حالی که واشنگتن مدعی همراهی مخفیانه چین است، مواضع رسمی پکن حکایت از تقابل جدی با تحریمهای فرامرزی آمریکا دارد. وزارت بازرگانی چین در واکنش به تحریمهای اخیر، از واشنگتن خواست «فوراً رویههای نادرست خود را اصلاح کند.» شبکه خبری المیادین گزارش داد که این وزارتخانه خواستار لغو تحریمها علیه شرکتها و شهروندان چینی شده است. لین جیان، سخنگوی وزارت خارجه چین نیز تأکید کرد: «همکاریها میان چین و ایران مطابق قوانین بینالمللی است و پکن در مواجهه با این تحریمها قاطعانه از منافع خود دفاع خواهد کرد.» این در حالی است که چین همچنان بزرگترین خریدار نفت ایران محسوب میشود و هرگونه اخلال در این روند، مستقیماً امنیت انرژی پکن را هدف قرار میدهد.
سایه تحریمهای فراسرزمینی
با وجود شدت گرفتن ابزارهای اقتصادی، کارشناسان بینالمللی ارزیابی متفاوتی از نتیجه این فشارها دارند. راس هریسون، پژوهشگر ارشد اندیشکده خاورمیانه در گفتوگو با الجزیره تصریح کرد: «اقدامات نظامی و فشارهای اقتصادی ایالات متحده هیچ اثر استراتژیک مثبت واقعی برای آمریکا نداشته است. ترامپ تصور میکند با پیچاندن یک بار دیگر پیچگوشتی، ساختار ایران دچار فروپاشی میشود، اما ما چنین چیزی را ندیدهایم.» همچنین عبدالله بندر العتیبی، استاد دانشگاه قطر، معتقد است که «ترامپ دچار سردرگمی است و از نتایج به دست آمده رضایت ندارد، زیرا ابزارهایی نظیر تحریمها بسیار زمانبر هستند و اتفاقاً فرصتی را برای پیوند بیشتر مردم و حکومت ایران فراهم میکنند.»
واقعیت میدانی نشان میدهد که تحریمهای ثانویه اکنون به ابزاری برای اعمال قدرت فرامرزی واشنگتن تبدیل شده است. آمریکا با هدف قرار دادن ۶۰ نهاد جدید در حوزههای دارایی دیجیتال، طلا و کشتیرانی، سعی دارد هزینه همکاری با ایران را برای شرکتهای ثالث غیرقابل تحمل کند. با این حال، خبرگزاری رویترز به نقل از منابع آگاه گزارش داده که مشاوران ترامپ نگران انتخابات میاندورهای نوامبر هستند و تلاش میکنند از گسترش جنگ جلوگیری کنند، چرا که نظرسنجیها نشان میدهد ۶۳ درصد مردم آمریکا مخالف این درگیری پرهزینه هستند؛ جنگی که تاکنون بیش از ۳۷ میلیارد دلار هزینه روی دست دولت آمریکا گذاشته و افق روشنی برای پایان آن متصور نیست. در این میان، ایران با تکیه بر ظرفیتهای ژئوپلیتیک خود در تنگه هرمز و حمایتهای شرکای شرقی، همچنان به مقاومت در برابر این «طرد اقتصادی» ادامه میدهد.
با این همه روند تحریمها متوقف نشده است، روز گذشته وزیر خزانه داری آمریکا مجددا اعلام کرد:«ما یک بانک دیگر مرتبط با ایران را تحریم کردهایم. هفته گذشته، یک بانک مصری با پنج شعبه در دبی را تحریم کردیم که ۱.۸ میلیارد دلار به رژیم داده بود. ما امروز یک بانک دیگر را تحریم خواهیم کرد و احتمالاً هفته آینده نیز یک بانک دیگر را تحریم خواهیم کرد. ما به سیستم مالی میگوییم: بازیگران بد، ما میدانیم شما کیستید. شما میدانید که کیستید. تمام شد.» او همچنین به همکاری با امارات در راستای افزایش فشار با ایران اشاره کرده است.
شاید سرنوشت این تحریمهای آمریکا نیز مانند جنگ چهل روزه بیسرانجام بماند اما همکاری سایر کشورها با آمریکا در فشار اقتصادی علیه ایران کارزار جدیدی است که نباید بیتفاوت از کنار آن گذشت. امر مسلم آن است که تصمیمگیران نباید با کوچک دیدن این میدان تازه و عدم ارائه راهکار عملی برای حل آن، بازویی برای فشار بر مردم باشند.
دیدگاه تان را بنویسید