پوتین در میانه افزایش تنش با اروپا، به فرستادگان ترامپ چراغ سبز نشان داد؛
آتشبس سهروزه؛ نمایش قدرت یا مقدمه مذاکره؟
رامین پرتو
تحولات تازه در پرونده جنگ اوکراین و روسیه نشان میدهد که همزمان دو روند ظاهراً متضاد در حال پیشروی است؛ به گونهای که از یک سو، نشانههایی از فعال شدن دوباره مسیر دیپلماتیک میان واشنگتن، مسکو و کییف دیده میشود و از سوی دیگر، سطح تقابل نظامی و سیاسی میان روسیه و غرب، بهویژه اروپا، در حال افزایش است. ورود استیو ویتکاف و جرد کوشنر، مذاکرهکنندگان آمریکایی، به مسکو و اعلام سفر احتمالی آنها به کییف، مهمترین نشانه تلاش تازه واشنگتن برای باز کردن مسیر گفتوگو است.
خبرگزاری ریانووستی گزارش داد هواپیمای حامل ویتکاف و کوشنر ظهر روز گذشته (شنبه) وارد فرودگاه ونوکووا در مسکو شد. پیش از آن نیز تاس اعلام کرده بود که این دو فرستاده در پنجم و ششم سپتامبر ابتدا به مسکو و سپس به کییف سفر میکنند. این سفر در شرایطی انجام میشود که مذاکرات صلح مسکو و کییف با میانجیگری آمریکا، پس از سه دور گفتوگو در ژانویه و فوریه، بدون نتیجه ملموس متوقف شده بود.
ویتکاف تاکنون هفت بار به روسیه سفر کرده و چند بار با ولادیمیر پوتین دیدار داشته است. آخرین دیدار مهم آنان در ژانویه ۲۰۲۶ انجام شد؛ نشستی که یوری اوشاکوف آن را اساسی، سازنده، صادقانه و قابل اعتماد توصیف کرد. بنابراین، سفر تازه را نمیتوان صرفاً یک مأموریت تشریفاتی دانست؛ بلکه نشاندهنده تلاش واشنگتن برای آزمودن دوباره امکان توافق است.
شکلگیری یک پنجره محدود برای مذاکره
همزمان با ورود نمایندگان ترامپ، دیمیتری پسکوف اعلام کرد پوتین دستور توقف حملات به کییف را برای سه روز صادر کرده است. اگر این تصمیم را در چارچوب سفر ویتکاف و کوشنر بررسی کنیم، مهمترین کارکرد آن ایجاد یک فضای سیاسی و امنیتی برای مذاکره است. آتشبس کوتاهمدت، حتی اگر محدود و موقت باشد، میتواند نشان دهد مسکو آماده است برای پیشبرد گفتوگو، دستکم در مقطعی از فشار نظامی بکاهد.
واشنگتن تلاش میکند دو طرف را دوباره به میز مذاکره نزدیک کند، مسکو میکوشد شرایط مورد نظر خود را حفظ کند و کییف نیز در تلاش است آتشبس را به توقف حملات روسیه و حفظ حمایت غرب پیوند بزند و این سه ضلعی درون خود یک اختلاف مشخص را نمایان میکند و آینده مذاکرات را مبهم جلوه میدهد
این تصمیم همچنین میتواند پیامی مستقیم به واشنگتن باشد. روسیه با توقف سهروزه حملات، در واقع به میانجی آمریکایی امکان میدهد مذاکرات را در شرایطی کمتنشتر آغاز کند و همزمان نشان دهد که مسکو قادر است بر شدت عملیات نظامی خود کنترل اعمال کند. از سوی دیگر، چنین اقدامی الزاماً به معنای تغییر راهبرد روسیه نیست؛ زیرا کرملین همزمان تأکید کرده موضع اعلامشده پوتین درباره شرایط توافق با اوکراین همچنان تزلزلناپذیر است.
از این منظر، آتشبس سهروزه بیشتر یک ابزار دیپلماتیک است تا نشانه پایان جنگ. مسکو میتواند از آن برای سنجش واکنش کییف و واشنگتن، ایجاد اعتماد اولیه و مشخص کردن امکان حرکت به سمت توافق استفاده کند. در مقابل، کییف نیز پیشتر از ارائه پیشنهاد آتشبس شامل توقف حملات به خاک اوکراین و درگیریها در امتداد خط مقدم خبر داده بود. بنابراین، همزمانی این دو موضع میتواند نشانهای از شکلگیری یک پنجره محدود برای
مذاکره باشد.
آیا مسکو و واشنگتن به توافق رسیدهاند؟
با وجود این تحولات، شواهد موجود از توافق نهایی روسیه و آمریکا برای پایان جنگ حکایت نمیکند. مهمترین دلیل، ادامه حملات و تهدیدهای متقابل است. تنها یک روز پیش از ورود فرستادگان آمریکایی، زلنسکی مدعی شد پهپادی روسی ساختمان مرکزی سرویس امنیتی اوکراین در کییف را هدف قرار داده است و از پاسخ مشابه سخن گفت. روسیه نیز در مقابل هشدار داده هرگونه تأسیسات تولید سلاحهای غربی در خاک اوکراین را هدف مشروع
میداند.
این وضعیت نشان میدهد مسیر نظامی همچنان فعال است و دیپلماسی هنوز نتوانسته بر منطق جنگ غلبه کند. پسکوف نیز صراحتاً گفته است تماسها درباره حلوفصل اوکراین ادامه دارد، اما هنوز برای سخن گفتن از شکلگیری مسیرهای جدید زود است و پیشنیاز مشخصی برای توافق صلح وجود ندارد. همین موضع، فاصله میان «گفتوگو» و «توافق» را روشن میکند.
روسیه با توقف سهروزه حملات، درواقع به میانجی آمریکایی امکان میدهد مذاکرات را در شرایطی کمتنشتر آغاز کند و همزمان نشان دهد که مسکو قادر است بر شدت عملیات نظامی خود کنترل اعمال کند اما از سوی دیگر، چنین اقدامی الزاماً به معنای تغییر راهبرد روسیه نیست
از سوی دیگر، برنامههای نظامی اروپا نیز بر پیچیدگی مذاکرات افزوده است. گزارشها از آغاز تولید انبوه بیش از پنج هزار پهپاد دوربرد برای اوکراین در منطقه مونیخ حکایت دارد؛ پهپادهایی که برد برخی مدلهای آنها تا ۱۵۰۰ کیلومتر اعلام شده است. مسکو این روند را نظامیسازی اوکراین توسط غرب میداند و آن را عاملی برای افزایش تهدید علیه روسیه تلقی میکند.
بنابراین، آنچه اکنون وجود دارد، بیشتر یک فرآیند چانهزنی فشرده است تا توافق نهایی. واشنگتن تلاش میکند دو طرف را دوباره به میز مذاکره نزدیک کند، مسکو میکوشد شرایط مورد نظر خود را حفظ کند و کییف نیز در تلاش است آتشبس را به توقف حملات روسیه و حفظ حمایت غرب پیوند بزند. تا زمانی که درباره مسائل اصلی جنگ، از جمله شرایط امنیتی، وضعیت سرزمینهای مورد مناقشه و آینده حمایت نظامی غرب، تفاهمی حاصل نشود، نمیتوان از توافق پایان جنگ سخن گفت.
اروپا و روسیه: خطر گسترش جنگ؟
همزمان با تلاش آمریکا برای میانجیگری، رابطه روسیه با اروپا وارد مرحلهای پرتنشتر شده است. پرونده فرودگاه لایپزیگ یکی از تازهترین نمونههاست. آلمان روسیه را مسئول تلاش برای حمله پهپادی به این فرودگاه دانسته، کنسولگری روسیه در بن را تعطیل کرده و فعالیت خانه روسیه در برلین را متوقف کرده است. مسکو این اتهام را رد و اقدامات برلین را بخشی از تلاش برای تخریب روابط دو کشور توصیف کرده است.
احضار کاردار روسیه در لندن، اتهامهای متقابل درباره جنگ ترکیبی، توقیف یک کشتی روسی در نروژ به درخواست شرکت نفتوگاز اوکراین و پیگیری داراییهای روسیه در کشورهای اروپایی، همگی نشان میدهد مناقشه از میدان نبرد اوکراین فراتر رفته و ابعاد سیاسی، اقتصادی و امنیتی گستردهتری پیدا کرده است. در همین حال، گزارشهایی درباره تلاش اوکراین برای تشدید حضور پهپادها در نزدیکی فرودگاههای روسیه نیز نگرانیها درباره آسیبپذیری زیرساختهای غیرنظامی را افزایش داده است.
با این حال، تبدیل تنش اروپا و روسیه به جنگ مستقیم در خاک اروپا هنوز نتیجه قطعی این روند نیست. خطر اصلی در مرحله کنونی، افزایش تدریجی دامنه اقدامات متقابل، سوءبرداشت، عملیات پهپادی، خرابکاریهای ادعایی و پاسخهای زنجیرهای است. هرچه کشورهای اروپایی بیشتر در تولید و انتقال سامانههای دوربرد برای اوکراین مشارکت کنند و روسیه نیز این زیرساختها را اهداف مشروع اعلام کند، فاصله میان جنگ نیابتی و رویارویی مستقیم کمتر میشود.
در چنین شرایطی، سفر ویتکاف و کوشنر اهمیت مضاعف پیدا میکند. اگر این سفر بتواند حتی یک چارچوب اولیه برای کاهش حملات ایجاد کند، احتمال کنترل بحران افزایش خواهد یافت. اما اگر مذاکرات شکست بخورد و همزمان حمایت نظامی اروپا و حملات دوربرد ادامه پیدا کند، خطر تشدید درگیری بیشتر میشود. در نهایت، آتشبس سهروزه پوتین را باید فرصتی محدود برای دیپلماسی دانست، نه پایان جنگ. نشانه اصلی تحول زمانی پدیدار خواهد شد که توقف حملات از یک اقدام موقت به روندی پایدار تبدیل شود و مسکو، واشنگتن و کییف درباره اصول یک توافق سیاسی به تفاهم برسند. در غیر این صورت، اروپا و روسیه همچنان در مسیر تشدید تقابل حرکت خواهند کرد؛ مسیری که میتواند جنگ اوکراین را به بحران امنیتی گستردهتری در خاک اروپا نزدیک کند.
دیدگاه تان را بنویسید