«توسعه ایرانی» روند «مذاکرات ژنو» را بررسی میکند
ارزیابی مثبت در فضای تردید
حمیدرضا مهدیزاده
«مولانا» در مثنوی آورده است: مردی در میانهراه از باران گریخت و گفت: «این نیز بگذرد.» اما پیر دانایی که در کنارش همراه بود، گفت: «هم بگذرد و هم بماند؛ آنچه میگذرد تجربه است و آنچه میماند خرد.»
ژنو هم شاید از این جنس باشد! تجربهای که اگرچه احتمالا بینتیجه پایان یافته، اما خرد «دیپلماسی غیرمستقیم» در جهان «ارتباطات مستقیم» را عجیب محک زد و بهچالش کشید.
دور دوم مذاکرات غیرمستقیم هستهای میان ایران و آمریکا روز سهشنبه در ژنو پایان یافت و هیأتهای دو طرف پس از چند ساعت گفتوگو، محل نشست را ترک کردند.
«بدر بوسعیدی»، وزیر خارجه عمان که میانجی مذاکرات ایران و آمریکا است، گفت: «هنوز کارهای زیادی باید انجام شود.» اما نمایندگان ایران و آمریکا مذاکرات ژنو را در حالی ترک کردند که قدم بعدی برایشان مشخص است.
رویترز هم به نقل از یک مقام آمریکایی نوشت: «در مذاکرات با جمهوری اسلامی پیشرفت حاصل شد، اما هنوز جزئیات زیادی باقی مانده که باید بررسی شود.» مقام آمریکایی افزود: ایرانیها گفتند ظرف دو هفته آینده با پیشنهادهای مفصل بازخواهند گشت تا برخی از شکافهای باز در مواضع ما را برطرف کنند.دیروز خبرگزاری بریتانیایی رویترز در گزارشی با تیتر: “ایران بخشی از تنگه هرمز را همزمان با مذاکرات هستهای در ژنو بست” اعلام کرد که هنوز هیچ متن نهایی توافقی امضا نشده و گفتگوها بنا به اظهارات عراقچی در چارچوب اصول راهنمای توافق احتمالی ادامه خواهد یافت. البته تا لحظه تنظیم این گزارش در شامگاه سهشنبه، مقامات آمریکایی همچنان سکوت کرده بودند.
الجزیره هم با تیتر: “مذاکرات هستهای ایران و آمریکا در ژنو بدون توافق پایان یافت” نوشت که مذاکرات در چارچوب غیرمستقیم و با میانجیگری عمان برگزار شد. البته بیبیسی هم اعلام کرد که برخلاف دور اول مذاکرات در مسقط عمان، طرفهای ایرانی و آمریکایی بدون دیدار با یکدیگر در پایان جلسه از هم جدا شدند.
مواضع جمهوری اسلامی و خطوط قرمز ترسیمی
طبق گزارش شبکه الحدث با تیتر: “ایران حاضر به بحث درباره برنامه موشکی در مذاکرات ژنو نشد” گزارش داد که هیأت ایرانی حاضر به گفتوگو درباره مسائل موشکی و منطقهای با ویتکاف و کوشنر نشد و تاکید کرد که تمرکز اصلی بر پرونده هستهای و رفع تحریمها بوده است.
اسماعیل بقایی هم پیشتر گفته بود: «با ذهن و چشمانی باز و با حسننیت و جدیت در ژنو حضور یافتیم و رفع تحریمها بخش جداییناپذیر هرگونه توافق در موضوع هستهای بود.»
همچنین «عباس عراقچی»، وزیر امور خارجه و رئیس هیأت ایرانی اعلام کرد که دو طرف بر اصول راهنمای توافق احتمالی به جمعبندی رسیدهاند که میتواند مسیر ورود به متن نهایی را فراهم کند، هرچند اختلافات بر سر غنیسازی اورانیوم و خطوط قرمز سیاسی همچنان پابرجا
باقی ماند.
فضای پرابهام سیاسی و نظامی حاکم بر مذاکرات
نکته جالب در این دور از مذاکرات این بود که صداوسیمای جمهوری اسلامی با تیتر: “سپاه پاسداران برای ساعاتی تنگه هرمز را بست” ، گزارش داد که در هنگامه مذاکرات برای ساعاتی بخشهایی از تنگه هرمز بهدلیل رزمایشهای سپاه پاسداران بسته شد و این اتفاق همزمان بود با ادامه ورود ناوگان نظامی آمریکا به منطقه، و درست در همان لحظات دیپلماتهای هر دو کشور در حال مذاکره بودند.
این اقدامات، فضای مذاکرات را تحت تاثیر تنشهای سیاسی و امنیتی قرار داد و باعث شد رسانهها و تحلیلگران بینالمللی آن را به عنوان زمینهای برای فشار متقابل طرفین بابت امتیازگیری از هم تحلیل کنند.
همزمان رهبر انقلاب هم در دیدار با جمعی از مردم آذربایجان شرقی، تاکید کردند که ملت ایران با کسی مثل ترامپ و نظام حاکم بر آمریکا بیعت نخواهد کرد و افزودند: «قویترین ارتش دنیا هم گاهی ممکن است چنان سیلی بخورد که نتواند از جا بلند شود.»
اظهارات ایشان توسط رسانههای بینالمللی مانند: رویترز، بیبیسی و واشنگتن پست بازتاب گستردهای یافت و تحلیلگران آن را نشانهای از «حفظ خطوط قرمز ایران در مذاکره با آمریکا» ارزیابی کردند.
به نظر میرسد که ژنو، به جای یک گام واقعی به سوی توافق، بیشتر تمرینی برای هماهنگی و محکزدن واکنشها و محدودیتهای طرفین بوده است. اختلافات بنیادین بر سر غنیسازی، توان موشکی و سیاستهای منطقهای همچنان حلنشده باقی مانده و مسیر دستیابی به متن نهایی یا کاهش واقعی تحریمها همچنان «عبور از هفت خوان رستم تلقی میشود.»
ژنو پیشرفت ملموسی داشت؟
با وجود پایان رسمی دور دوم مذاکرات، تحلیلگران و منابع داخلی و بینالمللی معتقد بودند که پیشرفت ملموسی نسبت به دور اول مسقط مشاهده نشده است. در دور اول مذاکرات مسقط، هیأتها موفق شده بودند خطوط کلی گفتوگو را باز کنند و اصول اولیه توافق احتمالی را مورد بحث قرار دهند. اما در ژنو، هرچند جمهوری اسلامی و ایالات متحده مطابق اظهارات عراقچی بر اصول راهنمای توافق احتمالی اجماع کردند اما اختلافات بنیادی بر سر غنیسازی اورانیوم و موضوعات منطقهای، خصوصا توان موشکی تهران همچنان پابرجا بود.
جالب اینجاست که برخلاف مسقط، در ژنو هیچ دیدار مستقیم حتی در حد احوالپرسی بین هیأتها رخ نداد و گفتوگوها به صورت کاملا غیرمستقیم و از طریق وزیرخارجه عمان انجام شد. این موضوع نشان میداد که هر دو طرف هنوز خطوط قرمز خود را حفظ کرده و تمایلی به انعطاف واقعی نداشتند. بهنوعی که میتوان تاکید کرد: «دور دوم ژنو بیشتر در سطح هماهنگیهای ساختاری و مذاکرات فنی پیش رفته بدون اینکه دستاورد عملی ملموسی به همراه داشته باشد.»
سکوت رسانهای متحدان اصلی ایران و آمریکا
یک نکته قابل توجه در بازتاب رسانهای و دیپلماتیک این بود که رسانهها و مقامات روسی هیچ گزارشی درباره پایان دور دوم مذاکرات منتشر نکردند و رسانههای چینی نیز با محافظهکاری و تمرکز بر بازتاب رسمی منابع ایرانی اخبار را منتشر کردند.
خبرگزاری شینهوا فقط تیتر زد: “مذاکرات هستهای ایران در ژنو بدون توافق نهایی پایان یافت”
خبرگزاری روسی ریانووستی هم در گزارشی کوتاه نوشت که مذاکرات «روسیه- اوکراین» و «ایران- آمریکا» در ژنو دو مسیر کاملاً جدا بوده و ارتباطی با یکدیگر ندارند. به قول ما ایرانیها: «با چشم بسته غیب گفتند».
یک نکته قابل توجه در بازتاب رسانهای و دیپلماتیک دور دوم مذاکرات تهران- واشنگتن در ژنو این بود که رسانهها و مقامات روسی هیچ گزارشی درباره پایان دور دوم مذاکرات منتشر نکردند و رسانههای چینی نیز با محافظهکاری و تمرکز بر بازتاب رسمی منابع ایرانی اخبار را منتشر کردند
اما رسانههای اسرائیلی هم بدون هیچگونه هیجانی صرفا با چند تیتر کوتاه پایان مذاکرات را اعلام کردند و حاضر به انتشار هیچ گزارش تحلیلی تا لحظه تنظیم گزارش ما نشدند.
البته برخی از خبرنگاران رسانههای داخل ایران که توسط وزارت خارجه به ژنو اعزام شده بودند در پروپاگاندایی هماهنگ گزارش دادند که مذاکرهکنندگان جمهوری اسلامی از ادامه مذاکرات استقبال کرده و در همین راستا آمادگی برای باقیماندن در ژنو را ابراز داشتند که با توجه به سابقه چنین خبرپراکنیهایی در گذشته و تکذیبهای متعاقب آن، محلی از اعراب نداشتند.
اما همین سکوت نسبی رسانههای چینی و روسی که کشورهایشان حداقل روی کاغذ متحد جمهوری اسلامی محسوب میشوند یا رسانههای اسرائیل که تنیدگی گستردهای با رسانههای آمریکایی دارند، نشان داد که هیچیک از متحدان تهران و واشنگتن عملا آماده حمایت آشکار یا کمک به پیشبرد مذاکرات نشدند و یا حداقل جانب احتیاط را در پیش گرفتند.
به نظر میرسد که ژنو، به جای یک گام واقعی به سوی توافق، بیشتر تمرینی برای هماهنگی و محکزدن واکنشها و محدودیتهای طرفین بوده است. اختلافات بنیادین بر سر غنیسازی، توان موشکی و سیاستهای منطقهای همچنان حلنشده باقی مانده و مسیر دستیابی به متن نهایی یا کاهش واقعی تحریمها همچنان «عبور از هفت خوان رستم تلقی میشود.»
رسانههای آمریکایی، از جمله AP با تیتر: «ایران و آمریکا مذاکرات غیرمستقیم ژنو را پایان دادند» یا واشنگتن پست با تیتر: «پیشرفت قابلتوجهی در مذاکرات هستهای ایران و آمریکا رخ نداد» و خبرگزاری بریتانیایی رویترز با تیتر: «ایران بخشی از تنگه هرمز را همزمان با مذاکره با آمریکا بست» صرفا پایان دور دوم را بازتاب دادند و خیلی کوتاه اعلام کردند که اختلافات اصلی پابرجا بوده و هیچ توافق نهایی به دست نیامده است.
نکته مهم این بود که «دونالد ترامپ» پیشتر اعلام کرده بود به صورت غیرمستقیم در مذاکرات شرکت کرده و ایران باید منطقی عمل کند، اما پس از پایان جلسه دیروز و بهخصوص پس از بازتاب گسترده اظهارات آیتالله خامنهای حداقل تا تنظیم گزارش ما، هیچ واکنش تازهای منتشر نکرد که تقریبا میتوان گفت بیسابقه است چراکه روند اظهارات پینگ-پنگی طرفین با فاصله خیلی کوتاه همواره در جریان بوده است.
جمعبندی نهایی
پایان دور دوم مذاکرات ژنو، بیش از آنکه به دستاورد ملموس بینجامد، پیچیدگی حل اختلافات از مسیر دیپلماسی را برجسته کرد. ایران با احتیاط حرکت کرد و هرگونه انعطاف فراتر از پرونده هستهای را محدود ساخت، در حالی که مذاکرهکنندگان ایالات متحده با پافشاری بر مواضع اعلامی دونالد ترامپ، اراده طرف ایرانی را آزمودند.
حضور میانجی عمانی، تلاشهای فنی و گفتوگوهای غیرمستقیم هم نشان داد که «دیپلماسی غیرمستقیم» هرگز قادر نیست تا اختلافات ساختاری و شکاف عمیق ایدئولوژیک جمهوری اسلامی ایران با آمریکا را بهسرعت پر کند و «معجزه غول چراغجادو برای علاءالدین فقط در افسانهها کارساز است.»
«ژنو» به جای گشایش فوری، بیشتر شبیه محلی برای محک توان و موقعیتیابی طرفین بود؛ محلی که بسته شدن تنگه هرمز -حداقل برای چند ساعت- قدرت ایران را به رخ کشید و البته، کسی چه میداند؟ شاید هم جرد کوشنر و استیو ویتکاف بهمحض باخبر شدن از این اقدام، بر قدرت تهاجمی ناوهواپیمابرآبراهام لینکلن تاکید کرده یا به قول طرفداران فوتبال در استادیوم، ازطریق وزیرخارجه عمان به عراقچی پیام داده باشند: «روبرو! آماده باش.»
دیدگاه تان را بنویسید