از «کپی دلنشین» تا «پلیس دکوری» در تازهترین سریال نمایش خانگی
«اعتراف میکنم» چه چیزی کم دارد؟
محمد تقیزاده
«اعتراف میکنم» از آن سریالهایی است که نمیتوان دربارهاش با یک حکم ساده «خوب» یا «بد» صحبت کرد. مجموعهای که در نخستین قسمتهای خود توانسته توجه منتقدان و مخاطبان را جلب کند، در عین حال با مجموعهای از پرسشهای جدی درباره فیلمنامه، شخصیتپردازی، منطق پلیسی و میزان استقلالش از نمونه خارجی روبهرو شده است. شاید دقیقترین توصیف برای موقعیت فعلی سریال این باشد که «اعتراف میکنم» ایدهای درست را انتخاب کرده، اما هنوز نتوانسته تمام ظرفیت آن ایده را روی پرده پیاده کند.
نخستین امتیاز سریال، انتخاب فرم است. در شرایطی که بخش مهمی از تولیدات جنایی شبکه نمایش خانگی به سمت تعقیبوگریز، خشونت، اسلحه و موقعیتهای پرتحرک رفتهاند، «اعتراف میکنم» تقریباً همه این عناصر را کنار گذاشته و بخش اصلی درام را به یک اتاق بازجویی سپرده است. این انتخاب بهخودیخود ریسک بزرگی است؛ زیرا وقتی قرار است بخش عمده جذابیت اثر از گفتوگو، سکوت، نگاه و تغییرات روانی شخصیتها شکل بگیرد، کوچکترین ضعف در فیلمنامه میتواند ریتم اثر را از بین ببرد.
ساختار اپیزودیک نیز از دیگر نقاط قابل توجه سریال است. هر قسمت پروندهای مستقل را دنبال میکند و در کنار آن، شخصیتهای ثابت و فضای گروه تحقیق و بازجویی قرار دارند. این ساختار به سازندگان امکان میدهد در هر قسمت با شخصیتها، موقعیتها و بازیگران متفاوتی کار کنند و از یکنواختی احتمالی یک روایت بلند فرار کنند. حضور بازیگران شناختهشده در نقشهای مهمان نیز به این ویژگی کمک کرده و یکی از عوامل اصلی جلب توجه مخاطبان بوده است.
اما همین ساختار چندلایه، میتواند به پاشنه آشیل سریال هم تبدیل شود. وقتی قسمتهای مختلف میان چند نویسنده و کارگردان تقسیم میشوند، حفظ یکدستی لحن، ریتم و کیفیت روایت دشوارتر میشود. رویکردهای موجود درباره سریال تا قسمت سوم هم از نوسان کیفیت میان قسمتها و نگرانی درباره حفظ انسجام سریالی سخن گفتهاند. بنابراین موفقیت این مدل بیش از هر چیز به کیفیت تکتک پروندهها و توانایی سازندگان در حفظ یک هویت مشترک وابسته است.
مسئله اصلی اما اقتباس است. «اعتراف میکنم» آشکارا در سایه «Criminal» نتفلیکس دیده میشود؛ سایهای که از یک طرف به سریال اعتبار و یک الگوی امتحانشده میدهد و از طرف دیگر، معیار مقایسه را بالا میبرد. برخی نقدها حتی آن را نوعی «کپی دلنشین» دانستهاند و مسئله اصلی را نه اصل اقتباس، بلکه میزان خلاقیت در تبدیل آن به یک اثر ایرانی عنوان کردهاند. در واقع، اقتباس زمانی میتواند موفق باشد که صرفاً زبان، نام شخصیتها و ظاهر موقعیت تغییر نکند و اثر بتواند مناسبات اجتماعی، فرهنگی و حرفهای متناسب با جامعه مقصد را نیز بازطراحی کند.
در «اعتراف میکنم» هنوز درباره این بومیسازی اختلاف جدی وجود دارد. موافقان سریال، فاصله گرفتن آن از کلیشههای پلیسی رایج ایران را یک امتیاز میدانند؛ در مقابل، گروهی معتقدند جهان سریال هنوز به اندازه کافی «ایرانی» نشده و در بسیاری از موقعیتها همچنان میتوان ردپای الگوی اصلی را دید. بنابراین چالش سریال فقط این نیست که «کپی» هست یا نیست؛ سؤال مهمتر این است که آیا سازندگان توانستهاند یک فرمول موفق خارجی را به یک درام جنایی مستقل و باورپذیر ایرانی تبدیل کنند یا خیر؟
در بخش فیلمنامه، اختلاف نظرها جدیتر میشود. ساختار دیالوگمحور و گفتوگوهای رفتوبرگشتی میان بازجو و متهم، در اصل انتخاب مناسبی برای چنین فرمی است. حتی برخی مشارکت مخاطب در کشف سرنخها و تمرکز بر گذشته مبهم شخصیتها را از نقاط قوت سریال دانستهاند. اما به نظر میرسد همین دیالوگها گاهی به جای آنکه موتور پیشبرنده داستان باشند، به گفتوگوهایی طولانی و کماثر تبدیل میشوند.
این تفاوت دیدگاه را میتوان در یک مسئله خلاصه کرد: در یک درام بازجویی، هر جمله باید کارکرد داشته باشد.یا اطلاعات تازهای به مخاطب بدهد، یا شخصیت را آشکار کند، یا مسیر پرونده را تغییر دهد و یا فشار روانی میان دو طرف میز را افزایش دهد. وقتی دیالوگ هیچکدام از این کارها را انجام ندهد، محدودیت لوکیشن دیگر یک انتخاب هنری نیست؛ تبدیل به محدودیت تولیدی میشود. از این رو، دقیقاً مخالفت با سریال از همین زاویه به سطحی بودن متن، دیالوگهای زائد و تعلیق تحمیلی مربوط میشود.
مشکل دیگر، باورپذیری سازوکار پلیسی است. عنوان «پلیس دکوری» که در نقد قسمت سوم برجسته میشود، در واقع به یک ضعف بنیادی اشاره میکند: اگر قرار است بازجویی مرکز ثقل داستان باشد، بازجو و فرآیند تحقیق باید آنقدر دقیق و حرفهای طراحی شوند که مخاطب بتواند منطق آنها را بپذیرد. وقتی مأموران بیشتر در نقش ناظر یا وسیلهای برای پیشبرد داستان ظاهر شوند، وزن درام جنایی کاهش پیدا میکند. این انتقاد مهمتر از ایراد به یک دیالوگ یا یک صحنه است، زیرا مستقیماً به جهان داستان مربوط میشود.
در مقابل، بازیگری را میتوان روشنترین نقطه قوت سریال دانست. مهدی هاشمی در نقش متهم، بهویژه به دلیل کنترل بازی و پرهیز از اغراق، توانسته شخصیت مرموز و قابل پیگیری ایجاد کند. تغییر مسیر پوریا پورسرخ نیز از چهره همیشگی پلیس مقتدر به بازجویی خسته، نشاندهنده تلاش سازندگان برای فاصله گرفتن از تیپهای آشناست؛ هرچند برخی معتقدند بازی او در لحظاتی از فضای واقعگرایانه اثر فاصله میگیرد.
حضور بازیگران شناختهشدهای مانند حامد بهداد، علی مصفا و بابک حمیدیان نیز یک امتیاز تبلیغاتی و مخاطبساز است، اما در همینجا یک مشکل ارتباطی هم شکل گرفته است. برجستهسازی این چهرهها در تبلیغات میتواند انتظار مخاطب را درباره میزان حضور و نقش آنها بالا ببرد و وقتی سهم واقعی آنها در روایت کمتر از تصور اولیه باشد، بخشی از نارضایتی مخاطب نه از خود سریال، بلکه از فاصله میان وعده تبلیغاتی و محصول نهایی ناشی میشود.
از منظر واکنش مخاطبان نیز نمیتوان تصویر یکدستی ارائه کرد. صفحه فیلمنت امتیاز ۸۷ درصدی برای سریال نشان داده و بسیاری از نظرات قابل مشاهده، تازگی داستان، فیلمنامه، بازیها و طراحی صحنه و لباس را تحسین کردهاند. در مقابل، برخی نقدهای ویدیویی و اینستاگرامی ارزیابی بسیار منفیتری داشتهاند. مشخص است که امتیاز فیلمنت را باید بازتاب مخاطبان همان پلتفرم دانست و نه نماینده کل جامعه مخاطبان.
این تفاوت میان رضایت بخشی از مخاطبان و نارضایتی منتقدان اتفاقاً نکته مهمی درباره جایگاه سریال است. «اعتراف میکنم» دستکم توانسته مسئله ایجاد کند؛ مخاطب را به حدس زدن درباره پروندهها واداشته و سکانسهایی از آن در شبکههای اجتماعی بازتاب پیدا کرده است. بنابراین با اثری روبهرو نیستیم که از همان ابتدا از نظر ارتباط با مخاطب شکست خورده باشد. مسئله این است که جذابیت اولیه آیا میتواند در ادامه به رضایت پایدار تبدیل شود یا خیر.
در مجموع، «اعتراف میکنم» را میتوان یکی از تجربههای قابل توجه در تلاش برای تغییر الگوی سریالهای جنایی شبکه نمایش خانگی دانست؛ نه به این دلیل که در سه قسمت نخست به یک اثر بینقص تبدیل شده، بلکه به این دلیل که ریسک کرده و ژانر پلیسی را از میدان اکشن به میدان گفتوگو و روانشناسی منتقل کرده است. با این حال، جسارت فرمی زمانی ارزش نهایی پیدا میکند که فیلمنامه بتواند وزن این فرم را تحمل کند.
در حال حاضر، کفه نقاط قوت سریال بیشتر روی ایده، فرم، بازیگری، ساختار اپیزودیک و تازگی تجربه قرار دارد و کفه ضعفها روی فیلمنامه، عمق شخصیتپردازی، ریتم، باورپذیری فرآیند پلیسی و بومیسازی اقتباس سنگینی میکند. نقدهای منتشرشده نیز نشان میدهند که در سه قسمت نخست، مرکز ثقل انتقادها از شباهت به Criminal به سمت ضعفهای درونی خود سریال حرکت کرده است؛ اتفاقی که اگر در قسمتهای بعدی ادامه پیدا کند، میتواند برای سازندگان نگرانکننده باشد.
با این همه، هنوز برای صدور حکم نهایی زود است. خود دادههای موجود عمدتاً مربوط به سه قسمت نخستاند و منابع نیز این ارزیابی را مقدماتی میدانند. آینده سریال بیش از هر چیز به سه عامل بستگی دارد: کیفیت پروندههای بعدی، حفظ انسجام میان اپیزودها و توانایی سازندگان در فاصله گرفتن از سایه . «Criminal»اگر «اعتراف میکنم» بتواند از این سه آزمون عبور کند، ممکن است تجربهای متفاوت و قابل دفاع در ژانر جنایی ایرانی باشد؛ در غیر این صورت، احتمالاً در تاریخ نمایش خانگی به عنوان سریالی به یاد خواهد ماند که ایده جذابتری از اجرای خود داشت.
دیدگاه تان را بنویسید