عضویت احتمالی اوکراین در اتحادیه اروپا؛ فصل جدید تقابل روسیه با غرب ارزیابی شد؛
کییف در مسیر بروکسل و عبور از خط قرمز مسکو
رامین پرتو
پرونده جنگ اوکراین در حالی وارد مرحلهای تازه شده که همزمان با تحولات مربوط به خاورمیانه و افزایش گمانهزنیها درباره احتمال شکلگیری توافقی میان ایران و آمریکا، نشانههایی از بازآرایی راهبردی در جبهه اروپا و اوکراین نیز مشاهده میشود. در چنین شرایطی، آغاز رسمی مذاکرات عضویت اوکراین در اتحادیه اروپا را میتوان یکی از مهمترین تحولات سیاسی سالهای اخیر دانست؛ اقدامی که نه تنها بر سرنوشت کییف، بلکه بر موازنه قدرت در اروپا و مناسبات روسیه و غرب نیز تأثیرات بلندمدتی خواهد داشت.
آغاز رسمی مذاکرات الحاق اوکراین به اتحادیه اروپا، از منظر سیاسی، پیامی روشن برای مسکو محسوب میشود. رهبران اروپایی و اعضای گروه هفت تلاش دارند این پیام را منتقل کنند که حتی با ادامه جنگ، روند ادغام اوکراین در ساختارهای غربی متوقف نخواهد شد. آنتونیو کوستا، رئیس شورای اروپا، این تصمیم را گامی تاریخی توصیف کرده و آن را بخشی از تلاشهای هماهنگ کشورهای غربی برای دستیابی به صلحی پایدار دانسته است.
این تصمیم در شرایطی اتخاذ میشود که اوکراین هنوز فاصله قابل توجهی با استانداردهای مورد نیاز عضویت در اتحادیه اروپا دارد. گزارشهای منتشر شده نشان میدهد که کییف تنها بخش محدودی از الزامات مورد نیاز برای همگرایی با ساختارهای اروپایی را اجرایی کرده و مسیر پیش رو، فرآیندی طولانی و پیچیده خواهد بود. تجربه کشورهایی همچون ترکیه، صربستان، مونتهنگرو و مقدونیه شمالی نیز نشان میدهد که تبدیل شدن از یک کشور نامزد عضویت به عضو کامل اتحادیه اروپا، گاه بیش از یک دهه زمان نیاز دارد.
همزمان با تحولات سیاسی، فضای جنگ نیز دستخوش تغییراتی شده است. دیدار دونالد ترامپ و ولودیمیر زلنسکی در حاشیه نشست گروه هفت و تأکید رئیسجمهور آمریکا بر ضرورت دستیابی به توافق میان روسیه و اوکراین، نشان میدهد که واشنگتن همچنان به دنبال یافتن راهکاری برای پایان دادن به این جنگ فرسایشی است. ترامپ ضمن ابراز تأسف از تلفات گسترده جنگ، اعلام کرده است که روسیه باید با اوکراین به توافق برسد و واشنگتن از تمامی ظرفیتهای خود برای پایان دادن به بحران استفاده خواهد کرد.
نگاه اروپا به عضویت اوکراین؛ حمایت سیاسی همراه با احتیاط
اگرچه کشورهای اروپایی در سطح سیاسی از عضویت اوکراین حمایت میکنند، اما در عمل رویکردی محتاطانه در پیش گرفتهاند. بسیاری از رهبران اروپایی بر این باورند که آینده امنیتی اروپا با سرنوشت اوکراین گره خورده و شکست کییف میتواند به افزایش نفوذ روسیه در شرق اروپا منجر شود. با این حال، در درون اتحادیه اروپا نگرانیهای متعددی درباره پذیرش اوکراین وجود دارد. اقتصاد آسیبدیده این کشور، فساد اداری، ضرورت اصلاحات قضایی، مسائل مربوط به حقوق اقلیتها و هزینههای سنگین بازسازی پس از جنگ، از جمله عواملی هستند که باعث شده بسیاری از اعضای اتحادیه اروپا، عضویت کامل اوکراین را پروژهای بلندمدت بدانند.
در واقع، اروپا میان دو ضرورت گرفتار شده است؛ از یک سو نمیخواهد اوکراین را تنها بگذارد و از سوی دیگر، نسبت به پیامدهای اقتصادی و امنیتی عضویت سریع این کشور ملاحظات جدی دارد.
در همین راستا، رفع اختلافات میان مجارستان و اوکراین درباره حقوق اقلیت مجار، زمینه آغاز رسمی مذاکرات را فراهم کرد. این مسئله نشان میدهد که حتی در داخل اتحادیه اروپا نیز اجماع کامل و بدون چالش درباره عضویت اوکراین وجود ندارد.
همزمان، کشورهای غربی حمایتهای نظامی خود را افزایش دادهاند. کانادا بستههای جدید تحریمی علیه روسیه وضع کرده و سوئد نیز از افزایش بودجه نظامی و تداوم حمایت از کییف خبر داده است. بریتانیا نیز در حوزه انرژی هستهای و تأمین اورانیوم غنیشده برای نیروگاههای اوکراین، همکاریهای خود را گسترش داده است.
در کنار این تحولات، موضوع فعالیت آزمایشگاههای زیستی در اوکراین نیز بار دیگر مورد توجه قرار گرفته است. انتشار اسناد مربوط به سرمایهگذاریهای آمریکا در این حوزه، واکنش تند مقامات روسی را در پی داشته و مسکو بار دیگر بر ضرورت انجام تحقیقات بینالمللی درباره این تأسیسات تأکید کرده است.
آیا اروپا و مسکو به سمت رویارویی مستقیم میروند؟
از نگاه کرملین، عضویت اوکراین در ناتو خط قرمز امنیتی محسوب میشود. روسیه بارها اعلام کرده که گسترش ناتو به سمت شرق، تهدیدی علیه امنیت ملی این کشور است و یکی از دلایل اصلی آغاز جنگ نیز جلوگیری از تبدیل شدن اوکراین به پایگاهی برای ناتو عنوان شده است.
با این حال، عضویت اوکراین در اتحادیه اروپا از نظر روسیه، تهدیدی در سطح ناتو محسوب نمیشود، اما مسکو آن را بخشی از روند کلی نفوذ غرب در فضای پساشوروی میداند. روسها معتقدند ادغام تدریجی اوکراین در ساختارهای اروپایی، در نهایت به همگرایی امنیتی و نظامی بیشتر کییف با غرب منجر خواهد شد.
به همین دلیل، کرملین در کنار ادامه عملیات نظامی، تلاش کرده است با استقرار تسلیحات هستهای تاکتیکی در بلاروس و تقویت همکاریهای امنیتی با مینسک، نوعی موازنه در برابر ناتو ایجاد کند. روسیه همچنین پروژه ایجاد ساختار امنیتی جدید در اوراسیا را دنبال میکند و خواهان شکلگیری نظمی چندقطبی در برابر غرب است.
در سوی دیگر، ایالات متحده موضعی متفاوت اتخاذ کرده است. واشنگتن به طور کلی مخالفتی با عضویت اوکراین در اتحادیه اروپا ندارد، زیرا این مسئله بار اقتصادی و امنیتی کمتری نسبت به عضویت در ناتو برای آمریکا ایجاد میکند. از نگاه آمریکاییها، ادغام اوکراین در ساختار اقتصادی اروپا میتواند به تثبیت این کشور و کاهش هزینههای مستقیم واشنگتن منجر شود.
در عین حال، آمریکا نسبت به عضویت سریع اوکراین در ناتو با احتیاط بیشتری برخورد میکند، زیرا چنین اقدامی میتواند خطر تقابل مستقیم با روسیه را افزایش دهد.
در مجموع، اگرچه تنش میان روسیه و اروپا بر سر آینده اوکراین همچنان ادامه خواهد داشت، اما احتمال ورود دو طرف به یک رویارویی نظامی مستقیم در شرایط کنونی چندان بالا به نظر نمیرسد. اروپا به خوبی از هزینههای یک جنگ گسترده با روسیه آگاه است و مسکو نیز میداند که ورود به جنگی مستقیم با ناتو میتواند پیامدهایی غیرقابل پیشبینی داشته باشد.
از این رو، رقابت اصلی میان روسیه و اروپا در آینده نزدیک، بیش از آنکه ماهیتی نظامی داشته باشد، در عرصه سیاسی، اقتصادی، اطلاعاتی و ژئوپلیتیکی دنبال خواهد شد. عضویت اوکراین در اتحادیه اروپا نیز اگرچه به عنوان یک هدف راهبردی برای کییف تعریف شده، اما تحقق کامل آن نیازمند سالها مذاکره، اصلاحات داخلی و عبور از موانع متعدد سیاسی است.
به نظر میرسد جنگ اوکراین در حال ورود به مرحلهای است که در آن، نبرد بر سر آینده سیاسی این کشور و جایگاه آن در نظم امنیتی اروپا، اهمیت بیشتری نسبت به تحولات میدانی پیدا کرده است. آیندهای که همچنان محل رقابت مسکو، بروکسل و واشنگتن باقی خواهد ماند و تعیینکننده شکل جدیدی از موازنه قدرت در قاره اروپا خواهد بود.
دیدگاه تان را بنویسید