نبض تجارت تهران و بغداد در دستان واشنگتن

روابط اقتصادی ایران و عراق همواره یکی از حیاتی‌ترین شریان‌های تجارت خارجی کشور به شمار می‌رفته است؛ همسایه‌ای که در روز‌های سخت تحریم و مضایق اقتصادی، سهم قابل توجهی از صادرات غیرنفتی ایران را جذب کرده و در نقش «تنفس‌گاه تجاری» ظاهر شده است. با این حال، نگاهی دقیق‌تر به داده‌های روز، اظهارات مقامات رسمی و ساختار واقعی بازار عراق نشان می‌دهد که این مسیر تجاری نه‌تنها چندان هموار نیست، بلکه با موانع ساختاری عمیق، فشار‌های واشنگتن و محدودیت‌های جدی از سوی هر دو طرف روبه‌روست.

به گزارش اقتصاد24، وزارتخانه‌های اقتصادی کشور از برنامه‌ریزی برای رسیدن به مبادلات ۲۰ تا ۲۵ میلیارد دلاری سخن می‌گویند؛ عددی شگفت‌انگیز که در صورت تحقق، بخش مهمی از فشار‌های ارزی کشور را مهار خواهد کرد. بر اساس آمار‌های موجود، حجم صادرات غیرنفتی و خدمات ایران به عراق در حال حاضر حدود ۱۲ میلیارد دلار است که بخش عمده‌ای از آن به صادرات حامل‌های انرژی مانند برق و گاز اختصاص دارد. اما چالش اصلی درست از همین‌جا آغاز می‌شود. همان‌طور که مسئولان ارشد اقتصادی کشور نیز اذعان دارند، تراز تجاری دو کشور به شدت نامتعادل و به نفع ایران است. عراق صادرات چندانی به ایران ندارد و از طرفی، پایداری همین میزان از صادرات ایران نیز تحت تأثیر نقدشوندگی ارزی قرار دارد. حجم قابل توجهی از طلب‌های ایران بابت فروش انرژی در حساب‌های بانک تجارت عراق (TBI) مسدود مانده و فرآیند تسویه مالی به دلیل اشراف نظارتی خزانه‌داری آمریکا بر مبادلات دلاری بغداد، با موانع جدی روبه‌رو است.

بر خلاف تصور عمومی که بازار عراق را حیاط خلوت تجاری ایران می‌داند، فعالان بخش خصوصی و کارشناسان اقتصادی تاکید می‌کنند که نفوذ تجاری ایران در عراق محدود به بخش خصوصی و کالا‌های خرد است. آنطور که حمید حسینی، عضو اتاق بازرگانی ایران و رئیس کمیسیون اصل ۴۴ و محیط کسب‌وکار می‌گوید، حضور در بخش‌های کلیدی اقتصاد عراق، یعنی نفت و زیرساخت‌های کلان دولتی، تقریباً برای شرکت‌های ایرانی غیرممکن شده است. به گفته این عضو هیات رئیسه اتاق مشترک ایران و عراق، تولید ناخالص داخلی عراق در مرز ۲۷۰ تا ۲۸۰ میلیارد دلار نوسان می‌کند که بیش از نصف آن وابسته به درآمد نفت است. تمامی پروژه‌های بزرگ نفتی و توسعه‌ای عراق به شرکت‌های چندملیتی و غربی واگذار می‌شود و آمریکا به دلیل نفوذ ساختاری بر سیستم بانکی و مالی این کشور، مانع از حضور ایران در پروژه‌های دولتی و پیمانکاری‌های کلان می‌شود.

حسینی، عضو اتحادیه صادرکنندگان فرآورده‌های نفتی می‌گوید که در بخش خدمات و فنی‌مهندسی نیز دولت عراق به دلیل هراس از جرایم تحریمی آمریکا، امکان انعقاد قرارداد‌های بزرگ با طرف‌های ایرانی را ندارد. در نتیجه، عمده حضور تجاری ایران محدود به معاملات مویرگی با بخش خصوصی عراق و بازار خرده‌فروشی کالایی شده است؛ بازاری که آن هم به دلیل موانع داخلی ایران در تولید و عدم تطابق سبد صادراتی، با سقف محدودیت مواجه شده است. مجموعه این محدودیت‌ها اثبات می‌کند که حتی اگر فشار‌های مستقیم واشنگتن را هم نادیده بگیریم، عدم تنوع در سبد صادراتی و چالش‌های ساختاری تولید در داخل کشور، مانعی جدی و خودساخته در مسیر توسعه و تثبیت حضور ایران در بازار کالایی عراق به شمار می‌رود.

عراق تلاش می‌کند موازنه شکننده‌ای میان واشنگتن و تهران برقرار سازد؛ از یک سو سفر نخست‌وزیر عراق به تهران پس از رایزنی در واشنگتن صورت می‌گیرد و از سوی دیگر، توان بغداد برای عبور از تحریم‌های بانکی آمریکا بسیار محدود است. تا زمانی که گره‌های اصلی مبادلات ارزی و تسویه‌های مالی گشوده نشود، حتی زنجیره‌های پیشرفته حمل‌ونقل نیز توان ایجاد یک جهش چند میلیارد دلاری پایدار را نخواهند داشت.