چالش تنگه هرمز بیش از موضوع نفت است

نشریه اینترنتی «جدلّیه»، که سال‌هاست با نگاهی انتقادی، به انتشار مقالاتی تحلیلی درباره‌ی سیاست و اقتصاد جهان عرب و خاورمیانه مشغول است، در گفت‌وگو با آدام هنیه، استاد سرشناس اقتصاد سیاسی و توسعه جهانی، در رابطه ‌با چشم‌انداز حمله‌ی مجدد آمریکا به ایران و آثار بسته شدن تنگه هرمز بر وضعیت منطقه و اقتصاد جهانی پرداخت.

به گزارش خبرآنلاین، هنیه در باره جنگ اخیر گفت: بخش بزرگی از پوشش رسانه‌ای موجود پیرامون ابعاد اقتصادی جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، صرفاً به نوسانات قیمت نفت و تبعات آن برای مصرف‌کنندگان در ایالات متحده و اروپای غربی اختصاص یافته است. اما نکته‌ای که در اینجا مغفول می‌ماند، آن است که تنگۀ هرمز صرفاً یک گلوگاه انتقال نفت نیست، بلکه شاهراهی تجاری است که برای جابه‌جایی بسیاری از کالاهای اولیۀ دیگر، ازجمله مواد شیمیایی پایه، خوراک پتروشیمی، کودهای شیمیایی و آلومینیوم حیاتی است.

او افزود: بنابراین این جنگ به ما نشان داده که باید از آن نگاه کلیشه‌ای شرق‌شناسانه که کشورهای حاشیۀ خلیج فارس را صرفاً چونان تانکرهای عظیم نفت می‌پندارد، فاصله بگیریم و جایگاه مرکزی این کشورها در زنجیرۀ گسترده‌تر تأمین صنعتی جهانی را به رسمیت بشناسیم.

استاد تمام دانشگاه سواس انگلیس توضیح داد: این نکته را باید جدی گرفت، به‌ویژه از این رو که اکنون دیگر غالب ارتباطات تجاری خلیج فارس با ایالات متحده و اروپای غربی نیست، بلکه این ارتباطات امروز هرچه بیشتر رو به‌سوی شرق دارند. جریان پیوسته کالاهای پایه (کالاهایی که حیات کشاورزی و صنعت به آن‌ها وابسته است) از خلیج‌فارس به سراسر شرق آسیا، جنوب آسیا و قاره آفریقا، این مناطق را به یکدیگر پیوند می‌دهد. و به‌دلیل همین تحولات در نقشۀ تجارت جهانی است که پیامدهای اقتصادی بالقوه این جنگ بسیار جدی و فراتر از یک شوک انرژی صرف خواهد بود؛ به‌ویژه برای کشورهایی که خود از پیش درگیر جنگ و مناقشه بوده‌اند.

هنیه به ماجرای سودان اشاره کرد و ادامه داد: در سال 2024، حدود 54 درصد از کودهای شیمیایی موردنیاز خود را از راه دریا و از طریق خلیج فارس وارد کرده و از این جهت، در کل جهان رکورددار است. از سوی دیگر، این کشور زیر بار جنگی سه‌ساله (که عربستان سعودی و امارات متحدۀ عربی از بازیگران اصلی آن هستند) کمر خم کرده و یک‌سوم از جمعیت آن در پی جنگ آواره شده‌اند. همینجا می‌توان دید که جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران چگونه به بحران‌های پیشین دامن می‌زند. تسلط بر جابه‌جایی کالاها از طریق تنگۀ هرمز، آشکارا اهرم بسیار قدرتمندی در اختیار ایران می‌گذارد که با آن می‌تواند بر کشتیرانی جهانی، جریان‌های انرژی و معادلات امنیتی منطقه اثر گذارد. اما من فکر می‌کنم این وضعیت با فشار بسیار سنگینی از جانب واردکنندگان عمدۀ آسیایی مواجه خواهد شد؛ واردکنندگانی که ادامۀ فعالیتشان منوط به جریان بی‌وقفۀ انتقال کالا از خلیج فارس است. راستش بعید می‌دانم به چنین وضعیتی تن دهند. و این امر در بلندمدت می‌تواند کشورهای واردکننده را به تلاش بیشتر برای یافتن مسیرها و تأمین‌کنندگان جایگزین وادارد. لازم به ذکر است، هنیه به عنوان استاد مطالعات توسعه دانشگاه سواس انگلیس، به واسطه تحقیقاتی که در حوزه اقتصاد سیاسی،‌ اقتصاد انرژی با نگاهی طبقاتی مشهور شده است. او با نگاهی مارکسیستی به تبیین ساختار اقتصادی منطقه خاورمیانه و جهان دست زده است. کتاب «پول، بازارها و سلطنت‌ها: شورای همکاری خلیج فارس و اقتصاد سیاسی خاورمیانه معاصر» از آثار مشهور این اقتصاددان رادیکال 

فلسطینی است.