از ابلاغ دستورالعمل حضور در تجمعات شبانه تا مشارکت در رزمایش «جان‌فدا»؛
اولویت آقای وزیر در شرایط بحران آموزشی چیست؟!
سعیده علیپور
در شرایطی که بنابر آمار رسمی بیش از 100 هزار کودک 6 تا 11 ساله همچنان از تحصیل بازمانده‌اند، مدارس با کمبود معلم و افت کیفیت آموزش دست‌وپنجه نرم می‌کنند و خانواده‌ها نگران آینده تحصیلی فرزندانشان هستند، زیر آموزش‌وپرورش به‌جای تشریح برنامه‌ای برای حل این بحران‌ها، از ابلاغ دستورالعملی برای اختصاص تجمعات شبانه چهارشنبه‌ها به دانش‌آموزان خبر داده است. از زنگ استکبارستیزی در ۱۲۴ هزار مدرسه تا رزمایش «جان‌فدایان» و حضور سازمان‌یافته در تجمعات شبانه، به نظر می‌رسد بخشی از ظرفیت این وزارتخانه بیش از آنکه صرف ترمیم نظام آموزشی شود، در مسیر بسیج دانش‌آموزان برای برنامه‌های ایدئولوژیک قرار گرفته است.
در روزهای اخیر علیرضا کاظمی، وزیر آموزش‌وپرورش، در تشریح برنامه‌های این وزارتخانه برای ۱۳ آبان از هماهنگی با بسیج دانش‌آموزی، سازمان دانش‌آموزی و اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانش‌آموزان خبر داده و گفته است دستورالعمل اختصاص تجمعات شبانه چهارشنبه هر هفته به جامعه دانش‌آموزی کشور ابلاغ شده است. او همچنین از اجرای زنگ استکبارستیزی در ۱۲۴ هزار مدرسه و برگزاری رزمایش دانش‌آموزی «جان‌فدایان» با همکاری سازمان بسیج مستضعفین خبر داده است.
به این ترتیب، موضوع دیگر تنها حضور موردی گروهی از دانش‌آموزان در یک مراسم یا تجمع نیست. سخنان وزیر از برنامه‌ریزی سازمان‌یافته و اختصاص زمانی مشخص برای حضور دانش‌آموزان در تجمعات حکایت دارد. برنامه‌ای که قرار است با مشارکت مجموعه‌ای از نهادهای وابسته و همکار آموزش‌وپرورش اجرا شود. با این حال، هنوز جزئیات متن دستورالعمل، نحوه اجرای آن در مدارس و سازوکار تضمین اختیاری بودن مشارکت دانش‌آموزان منتشر نشده است.
پرسش اصلی اینجاست که در شرایطی که مدرسه باید محیطی امن برای آموزش و رشد فکری کودکان باشد، مرز میان فعالیت تربیتی و سازمان‌دهی مشارکت سیاسی و ایدئولوژیک دانش‌آموزان کجاست؟
تجمع شبانه در برابر ضرورت آموزش و استراحت
مسئله حضور دانش‌آموزان در برنامه‌های شبانه پیش از این نیز از سوی برخی مسئولان اجرایی مورد توجه قرار گرفته است. پنجم مهرماه امسال، اکبر بهنام‌جو، استاندار قم، از تغییر ساعت فعالیت موکب‌ها و تجمعات شبانه به بازه ۲۰ تا ۲۲:۳۰ خبر داد. او با اشاره به آغاز سال تحصیلی و حضور نزدیک به ۳۰۰ هزار دانش‌آموز در استان، تأکید کرده بود که ادامه فعالیت‌ها تا ساعات پایانی شب می‌تواند بازگشت دانش‌آموزان به خانه و زمان استراحت آنها را به تأخیر بیندازد و بر حضور به‌موقع آنان در مدرسه اثر بگذارد.
این نگرانی در حالی مطرح شده که وزیر آموزش‌وپرورش اکنون از اختصاص منظم یک شب در هفته به دانش‌آموزان در تجمعات شبانه خبر می‌دهد. رفت‌وآمد شبانه، خستگی، تأثیر احتمالی بر خواب و تمرکز و ضرورت همراهی خانواده‌ها، موضوعاتی هستند که نمی‌توان در برنامه‌ریزی برای مشارکت دانش‌آموزی نادیده گرفت.
کارشناسان تعلیم‌وتربیت بر ضرورت تفکیک فعالیت‌های داوطلبانه اجتماعی از برنامه‌هایی که در بستر مدرسه سازمان‌دهی می‌شوند تأکید می‌کنند. مدرسه به دلیل رابطه قدرت میان دانش‌آموز، معلم و مدیر، محیطی متفاوت از فضای عمومی جامعه است. دانش‌آموز ممکن است در برابر درخواست مدیر یا معلم امکان واقعی مخالفت نداشته باشد؛ حتی اگر در ظاهر به او گفته شود حضور در برنامه اختیاری است. بنابراین، اختیاری بودن مشارکت تنها با اعلام رسمی آن تضمین نمی‌شود و باید امکان مخالفت بدون نگرانی از پیامدهای آموزشی و انضباطی وجود داشته باشد.
مشکلات مدرسه همچنان پابرجاست
در سوی دیگر ماجرا، آمارهای رسمی از استمرار مشکلات ساختاری نظام آموزشی حکایت دارد. رضوان حکیم‌زاده، معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش‌وپرورش، در تیرماه امسال اعلام کرد که در گروه سنی ۶ تا ۱۱ سال، ۱۴۱ هزار و ۸۳۷ دانش‌آموز بازمانده از تحصیل شناسایی شده‌اند و ۴۶ هزار و ۷۲ نفر از این کودکان به مدرسه بازگشته‌اند. این ارقام نشان می‌دهد بازماندگی از تحصیل همچنان یکی از مسائل مهم نظام آموزشی است. مسئله‌ای که با شناسایی کودکان پایان نمی‌یابد و نیازمند حمایت اقتصادی از خانواده‌ها و رفع موانع اجتماعی و جغرافیایی تحصیل است.
در کنار این مسئله، کمبود معلم، تراکم بالای کلاس‌ها و افت کیفیت یادگیری نیز از جمله مشکلاتی هستند که بارها از سوی معلمان و تشکل‌های صنفی مطرح شده‌اند. گزارش کانون فرهنگیان اسلامشهر از کمبود دست‌کم ۱۰۰ هزار معلم و تراکم کلاس‌ها در برخی مدارس تا ۴۵ دانش‌آموز خبر داده است. هرچند سخنگوی وزارت آموزش‌وپرورش میانگین تراکم کلاس‌ها در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ را حدود ۲۴.۹۸ نفر اعلام کرده، اما میانگین کشوری لزوماً بازتاب‌دهنده شرایط مدارس مناطق محروم و حاشیه شهرها نیست.
در چنین وضعیتی، مسئله فقط مقایسه تعداد تجمعات با تعداد کلاس‌های درس نیست. بحث بر سر اولویت‌های مدیریتی و تخصیص ظرفیت اجرایی وزارتخانه است. آموزش‌وپرورش برای بازگرداندن کودکان بازمانده از تحصیل، جبران افت یادگیری و تأمین معلم چه برنامه‌هایی دارد و چه میزان از توان اجرایی خود را صرف سازمان‌دهی برنامه‌های خارج از مأموریت اصلی آموزشی می‌کند؟
کارشناسان تعلیم‌وتربیت معتقدند یکی از مهم‌ترین وظایف مدرسه، پرورش قدرت تفکر مستقل، پرسشگری و توانایی تصمیم‌گیری در دانش‌آموزان است. مشارکت اجتماعی می‌تواند بخشی از فرایند تربیت شهروندی باشد، اما زمانی ارزش تربیتی دارد که بر پایه انتخاب آگاهانه شکل بگیرد. اگر دانش‌آموز صرفاً به دلیل انتظار مدیران یا معلمان در یک برنامه حاضر شود، نمی‌توان چنین حضوری را نشانه مشارکت مدنی و علاقه‌مندی سیاسی او دانست.
از زنگ استکبارستیزی در ۱۲۴ هزار مدرسه تا رزمایش «جان‌فدایان» و سازمان‌دهی حضور دانش‌آموزان در تجمعات شبانه، برنامه‌های جدید آموزش‌وپرورش با این پرسش همراه شده است که آیا مشارکت دانش‌آموزان واقعاً داوطلبانه است و حق انتخاب و مخالفت آنان، بدون نگرانی از پیامدهای آموزشی و انضباطی، به رسمیت شناخته می‌شود؟
آموزش مسئولیت اجتماعی یا ورود به ساختارهای نظامی؟
یکی دیگر از بخش‌های قابل‌توجه اظهارات وزیر، اشاره به رزمایش دانش‌آموزی «جان‌فدایان» و همکاری با بسیج دانش‌آموزی و سازمان بسیج مستضعفین است. این موضوع در کنار خبرهای مربوط به آغاز آموزش و سازمان‌دهی هزار گردان مقاومت ملی «جان‌فدا» در سطح کشور قرار می‌گیرد؛ طرحی که در اخبار منتشرشده از آموزش‌های امدادی و دفاعی و سازمان‌دهی داوطلبان سخن گفته شده است.
در همین زمینه، حاج حسین یکتا، از راویان دفاع مقدس و عضو شورای مرکزی قرارگاه عمار، هشتم آبان در اجتماع ۲۰ هزار نفری «نوجوانان آرمانی» سخنرانی کرد. عنوان خبر منتشرشده از سخنان او در خبرگزاری مهر این بود: «خیلی از بچه‌های گردان هم‌سن شما بودند». یکتا پیش‌تر نیز در روایتی از نوجوانان اعزام‌شده به جبهه گفته بود برخی از آنها برای حضور در جنگ شناسنامه‌هایشان را دستکاری می‌کردند و قد بعضی از آنان از اسلحه‌ای که در دست می‌گرفتند کوتاه‌تر بود. او در این روایت، حضور نوجوانان کم‌سن در جنگ را در قالب الگویی از شجاعت و فداکاری بازگو می‌کند. روایتی که حالا در برنامه‌هایی برای سازمان‌دهی دانش‌آموزان نیز بازتاب پیدا می‌کند.
اما موضع یکتا درباره حضور نوجوانان و جوانان در خیابان، در روزهای پرتنش دی‌ماه، تصویر دیگری داشت. او در ۱۹ دی ۱۴۰۴، در برنامه‌ای از صداوسیما، خطاب به خانواده‌ها خواست دست فرزندانشان را بگیرند و اجازه ندهند از خانه بیرون بروند؛ با این هشدار که اگر در جریان حوادث خیابانی تیری شلیک شد و کسی آسیب دید، خانواده‌ها نباید اعتراض یا گلایه کنند. یکتا در همان سخنان، از نیروهای بسیجی و هیئتی نیز خواست مساجد و پایگاه‌ها را پر کنند.
این دو موضع، پرسشی جدی درباره پیام تربیتی چنین روایت‌هایی ایجاد می‌کند: نوجوانی که در روایت دفاع مقدس به‌دلیل حضور در میدان جنگ ستایش می‌شود، در موقعیت اعتراض و ناآرامی باید از خیابان دور نگه داشته شود. آن هم با هشدار درباره احتمال آسیب‌دیدن و توصیه به خانواده‌ها برای نپذیرفتن مسئولیت آنچه ممکن است بر سر فرزندانشان بیاید.
در شرایطی که صدها هزار کودک همچنان با خطر محرومیت از تحصیل مواجه‌اند، مدارس با کمبود معلم و افت کیفیت آموزش دست‌وپنجه نرم می‌کنند، وزیر آموزش‌وپرورش از ابلاغ دستورالعمل اختصاص تجمعات شبانه چهارشنبه‌ها به دانش‌آموزان خبر داده است؛ تصمیمی که پرسش‌هایی درباره اولویت‌های این وزارتخانه و جایگاه آموزش در برنامه‌های آن ایجاد می‌کند
در چنین شرایطی، وقتی همان چهره‌ها در برنامه‌های رسمی از نوجوانان برای حضور سازمان‌یافته در تجمعات و فعالیت‌های ایدئولوژیک دعوت می‌کنند، مرز میان مشارکت داوطلبانه، تربیت سیاسی و به‌کارگیری ابزاری از دانش‌آموزان بیش از پیش محل پرسش است.
سلامت روان؛ مسئولیتی که نباید فراموش شود
موضوع دیگر، سلامت روان دانش‌آموزان است. وزارت آموزش‌وپرورش از فعالیت خط مشاوره ۱۵۷۰ تا ساعت ۲۴ و همچنین بیش از ۷۰۰ مرکز مشاوره حضوری خبر داده است. این خدمات با هدف حمایت روانی از دانش‌آموزان و کاهش اضطراب ناشی از حوادث اخیر معرفی شده‌اند.
وجود چنین خدماتی در شرایط بحرانی ضروری است، اما صرف اعلام شماره تماس و تعداد مراکز مشاوره برای ارزیابی وضعیت سلامت روان دانش‌آموزان کافی نیست. میزان دسترسی واقعی خانواده‌ها، تعداد مشاوران متخصص و امکان مراجعه بدون هزینه نیز اهمیت دارد. از سوی دیگر، برنامه‌ریزی برای حضور دانش‌آموزان در تجمعات شبانه باید با ارزیابی آثار احتمالی آن بر اضطراب، احساس امنیت و شرایط روانی آنان همراه باشد.
حق مشارکت، حق انتخاب و مسئولیت مدرسه
بر اساس کنوانسیون حقوق کودک که ایران نیز به آن پیوسته است، کودکان از حق بیان آزادانه دیدگاه‌های خود، آزادی اندیشه و حق اجتماعات مسالمت‌آمیز برخوردارند. این حقوق به معنای محروم کردن دانش‌آموزان از مشارکت اجتماعی نیست؛ اما در کنار حق مشارکت، حق انتخاب و امکان مخالفت نیز باید به رسمیت شناخته شود.
پرسش اصلی درباره برنامه‌های جدید وزارت آموزش‌وپرورش این است که آیا دانش‌آموزان امکان انتخاب آزادانه دارند؟ آیا دانش‌آموزی که تمایلی به شرکت در تجمعات ندارد، می‌تواند بدون نگرانی از برخورد مدرسه یا محرومیت از امتیازهای آموزشی در خانه بماند؟ آیا خانواده‌ها درباره ماهیت برنامه‌ها و نحوه مشارکت فرزندانشان اطلاع‌رسانی روشنی دریافت می‌کنند؟
در نهایت، مسئله به یک پرسش اساسی درباره اولویت‌های این وزارتخانه بازمی‌گردد: در شرایطی که کودکان بسیاری همچنان از دسترسی به آموزش محروم‌اند، مدارس با کمبود امکانات و نیروی انسانی مواجه‌اند و خانواده‌ها نگران کیفیت آموزش فرزندانشان هستند، سازمان‌دهی حضور دانش‌آموزان در تجمعات شبانه چه جایگاهی در مأموریت اصلی آموزش‌وپرورش دارد؟ دانش‌آموزان پیش از آنکه مخاطب برنامه‌های سازمانی و سیاسی باشند، کودکانی هستند که حق دارند آموزش ببینند، امنیت داشته باشند و خودشان درباره مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی تصمیم بگیرند.
دیدگاه تان را بنویسید