رشد اقتصادی بدون سرمایه‌گذاری ممکن نیست

مسعود نیلی، اقتصاددان مطرح، در همایش «چشم‌انداز اقتصاد ایران ۱۴۰۵» با ارائه تحلیلی از روند تاریخی رشد اقتصادی ایران، به بررسی کیفیت رشد، نقش سرمایه‌گذاری، بهره‌وری و تغییرات ساختاری اقتصاد کشور پرداخت.

به گزارش اکوایران، این اقتصاددان در ابتدای سخنان خود اقتصاد ایران را در چهار دوره زمانی بررسی کرد و گفت: دوره نخست از سال ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۶، دوره دوم از سال ۱۳۸۷ تا ۱۳۹۶، دوره سوم از سال ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۳ و دوره چهارم از سال ۱۴۰۴ به بعد را می‌توان به عنوان دوره‌های متفاوتی از نظر کیفیت و ماهیت رشد اقتصادی مورد توجه قرار داد.

نیلی با اشاره به دوره نخست، اظهار کرد: در این دوره، بخش‌های مختلف اقتصاد ایران حرکت متوازن‌تری داشتند. رشد بخش صنعت در سطح مناسبی قرار داشت، سهم نفت در رشد اقتصادی کمتر بود و بخش خدمات نیز با رشد همراه بود. در این دوره، رشد سرمایه نیز در سطح قابل قبولی قرار داشت، اما نکته مهم این بود که رشد اقتصادی تنها از محل افزایش سرمایه ایجاد نمی‌شد، بلکه بهره‌وری نیز نقش مهمی در افزایش تولید داشت. در این دوره، اقتصاد ایران توانسته بود با استفاده بهتر از منابع موجود، بیش از میزان افزایش سرمایه، رشد اقتصادی 

ایجاد کند.

او در ادامه به دوره دوم اقتصاد ایران پرداخت و عنوان کرد: در فاصله سال‌های ۱۳۸۷ تا ۱۳۹۶، رشد اقتصادی ایران بیشتر بر پایه افزایش موجودی سرمایه شکل گرفت. در اقتصادی که حجم سرمایه افزایش پیدا می‌کند، برای حفظ همان نرخ رشد گذشته باید سرمایه‌گذاری بیشتری انجام شود؛ بنابراین رشد مبتنی بر صرف افزایش موجودی سرمایه، به تدریج با کاهش بازده مواجه می‌شود. در دهه ۹۰، پیش از آنکه شرایط کنونی اقتصاد ایران شکل بگیرد، برآوردها نشان می‌داد دستیابی به رشد اقتصادی بالاتر از حدود ۱.۵ درصد برای اقتصاد ایران بسیار دشوار خواهد بود، زیرا نیازمند افزایش قابل توجه 

سرمایه‌گذاری بود.

این اقتصاددان با اشاره به کاهش شدید رشد اقتصادی پس از آن دوره، بیان کرد: برای توضیح این اتفاق باید به متغیر موجودی سرمایه و کیفیت استفاده از آن توجه کرد. در دوره نخست، رشد موجودی سرمایه حدود ۳.۲ درصد بود و این میزان سرمایه‌گذاری توانست رشد اقتصادی بالاتری ایجاد کند؛ زیرا بهره‌وری سرمایه در سطح مناسبی قرار داشت. در دوره‌های بعدی، اگرچه رشد موجودی سرمایه همچنان بالا بود، اما رشد اقتصادی متناسب با آن افزایش پیدا نکرد. بخشی از سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده به سرمایه‌های ناکارآمد تبدیل شد؛ مانند طرح‌هایی که برق مورد نیاز آنها تامین نشده، زیرساخت‌هایی که امکان بهره‌برداری کامل از آنها وجود نداشته یا پروژه‌های نیمه‌تمامی که منابع زیادی را به خود اختصاص داده‌اند. او تاکید کرد که مسئله اصلی تنها میزان سرمایه‌گذاری نیست، بلکه کیفیت و کارایی سرمایه ایجادشده اهمیت دارد.

نیلی با اشاره به دوره پس از سال ۱۳۹۷، گفت: از این دوره به بعد، هم رشد موجودی سرمایه و هم رشد اقتصادی با محدودیت مواجه شدند. کاهش انباشت سرمایه نشان می‌دهد که تعادل اقتصاد ایران در حال تغییر است و کشور به سمت اقتصادی کوچک‌تر حرکت می‌کند. یکی از نشانه‌های این وضعیت، کاهش ظرفیت تامین مالی واقعی اقتصاد است؛ به‌گونه‌ای که حجم تامین مالی واقعی کنونی تقریباً با سطح سال ۱۳۸۳ برابری می‌کند.

او هشدار داد که اقتصاد ایران در حال حرکت به سمت مقیاسی کوچک‌تر از گذشته است و تا زمانی که عوامل محدودکننده تغییر نکند، این روند ادامه خواهد داشت.

این اقتصاددان در پایان سخنان خود با اشاره به شرایط سیاسی و منطقه‌ای، تصریح کرد: اقتصاد ایران برای بازگشت به مسیر رشد، نیازمند صلح، امنیت و ایجاد فضای مناسب برای تصمیم‌گیری‌های بلندمدت است. اقتصاد نمی‌تواند در شرایط دائمی نااطمینانی و تنش مسیر توسعه را طی کند و عبور از وضعیت کنونی نیازمند تصمیم‌های جدی و اصلاح مسیرهای گذشته است. همزمان با افزایش وابستگی اقتصاد به درآمدهای نفتی، وابستگی سیاست خارجی و اقتصاد نیز افزایش یافت و این موضوع آسیب‌پذیری اقتصاد ایران را بیشتر کرد.