سفر شی به کره شمالی حاوی پیامهای ژئوپلیتیکی ارزیابی شد؛
پکن و پیونگیانگ در مسیر آرایش جدید قدرت
رامین پرتو
سفر دو روزه شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، به کره شمالی پس از هفت سال وقفه، تنها یک دیدار تشریفاتی میان دو همسایه کمونیست نیست، بلکه از نگاه بسیاری از تحلیلگران، رویدادی تعیینکننده در معادلات ژئوپلیتیکی شرق آسیا و نشانهای از ورود روابط پکن و پیونگیانگ به مرحلهای جدید به شمار میرود.
شی جینپینگ که به دعوت کیم جونگ اون رهبر کره شمالی وارد پیونگیانگ شد، در بدو ورود تاکید کرد که روابط دو کشور در «نقطه شروع تاریخی جدیدی» قرار گرفته و پکن آماده است همکاریهای راهبردی با همسایه خود را در ابعاد مختلف توسعه دهد. در مقابل، کیم جونگ اون نیز تقویت مناسبات با چین را «مهمترین مأموریت راهبردی» پیونگیانگ توصیف کرد و بر حمایت کامل خود از سیاست چین واحد و مواضع پکن در قبال تایوان تاکید کرد.
دیدار رهبران دو کشور با توافق بر توسعه همکاریهای اقتصادی، تجاری، کشاورزی، بهداشتی و فناوری همراه بود و دو طرف بر حمایت متقابل از حاکمیت، امنیت و منافع بنیادین یکدیگر تاکید کردند و رسانههای رسمی دو کشور از این مرحله جدید روابط با عنوان «عصر جدید» یاد کردند.
بازگشت چین به صحنه رقابت بر سر کرهشمالی
اهمیت این سفر بیش از هر چیز به تحولات سالهای اخیر بازمیگردد. در حالی که چین از زمان جنگ کره مهمترین متحد سیاسی و اقتصادی پیونگیانگ محسوب میشود، نزدیکی روزافزون کره شمالی به روسیه در سالهای اخیر موجب نگرانی پکن شده است.
روابط گسترده نظامی و اقتصادی میان مسکو و پیونگیانگ، بهویژه پس از تشدید بحران اوکراین، باعث شد کره شمالی از وابستگی سنتی خود به چین فاصله بگیرد و نوعی توازن میان دو قدرت بزرگ همسایه ایجاد کند و همین مسئله سبب شد پکن برای جلوگیری از کاهش نفوذ خود در شبهجزیره کره، سیاست فعالتری را در قبال پیونگیانگ در پیش گیرد
از این منظر، نخستین سفر شی جینپینگ به کره شمالی در هفت سال گذشته، حامل پیامی روشن است؛ چین قصد ندارد میدان نفوذ در همسایگی راهبردی خود را به روسیه واگذار کند.
پکن با کره شمالی حدود ۱۴۰۰ کیلومتر مرز مشترک دارد و ثبات این کشور را بخشی از امنیت ملی خود میداند. رهبران چین همواره از فروپاشی احتمالی کره شمالی یا افزایش نفوذ آمریکا در این کشور نگران بودهاند. بنابراین حفظ پیونگیانگ در مدار راهبردی چین، بخشی از سیاست ثابت امنیتی پکن محسوب میشود.
در همین چارچوب، پیشنهادهای شی جینپینگ درباره افزایش تجارت، توسعه کشاورزی، همکاریهای فناورانه و ازسرگیری خطوط ریلی و هوایی میان دو کشور را میتوان بخشی از تلاش پکن برای تعمیق وابستگی اقتصادی کره شمالی به چین ارزیابی کرد.
غیبت پرونده هستهای: نشانه تغییر اولویتها
یکی از مهمترین نکات این دیدار، غیبت موضوع خلع سلاح هستهای کره شمالی در بیانیهها و گزارشهای منتشر شده از سوی رسانههای چین و کره شمالی بود.
در شرایطی که آمریکا همچنان بر ضرورت خلع سلاح هستهای پیونگیانگ تاکید میکند، رهبران دو کشور ترجیح دادند تمرکز خود را بر همکاریهای راهبردی و مقابله با آنچه «هژمونیطلبی» و «سیاست قدرت» نامیده شد، قرار دهند.
این مسئله نشان میدهد که برخلاف گذشته، پرونده هستهای دیگر محور اصلی روابط چین و کره شمالی نیست. پکن اگرچه همچنان به صورت رسمی از خلع سلاح هستهای حمایت میکند، اما در عمل اولویت خود را بر حفظ ثبات منطقه و جلوگیری از افزایش نفوذ آمریکا قرار داده است.
در سوی مقابل نیز پیونگیانگ بارها اعلام کرده است که جایگاه این کشور به عنوان یک قدرت هستهای برگشتناپذیر است. کیم جونگ اون و خواهرش کیم یو جونگ، طی ماههای اخیر بارها تاکید کردهاند که برنامه هستهای کره شمالی موضوعی غیرقابل مذاکره است.
افزون بر این، رهبر کره شمالی همزمان با سفر رئیسجمهور چین، بر توسعه نیروی دریایی و تقویت بازدارندگی هستهای تاکید کرده و از برنامه ساخت ناوشکنهای سنگین و توسعه تسلیحات دریایی جدید سخن گفته است؛ اقدامی که نشان میدهد پیونگیانگ نه تنها قصد عقبنشینی از برنامههای نظامی خود را ندارد، بلکه به دنبال ارتقای توان بازدارندگی خویش است.
نگاه آمریکا، ژاپن و کره جنوبی به سفر شی
واقعی این است که سفر رئیسجمهور چین به پیونگیانگ با دقت و حساسیت زیادی از سوی آمریکا و متحدانش در شرق آسیا دنبال شد.
واشنگتن همچنان امیدوار است چین بتواند نقش مؤثری در بازگرداندن کره شمالی به میز مذاکرات ایفا کند و در این خصوص وزارت خارجه آمریکا پس از دیدار رهبران چین و کره شمالی بار دیگر اعلام کرد که واشنگتن انتظار دارد پکن، پیونگیانگ را به سمت گفتوگو و حرکت به سوی خلع سلاح هستهای تشویق کند
اما غیبت این موضوع در مذاکرات شی و کیم، برای آمریکا حامل پیامی نگرانکننده بود؛ اینکه چین در شرایط جدید، اولویتهای متفاوتی را دنبال میکند و بیش از گذشته، رقابت راهبردی با آمریکا را در مرکز محاسبات خود قرار داده است.
در ژاپن نیز نزدیکی دوباره چین و کره شمالی با نگرانی دنبال میشود. توکیو معتقد است تقویت محور پکن ـ پیونگیانگ میتواند موازنه امنیتی منطقه را پیچیدهتر کرده و بر رقابتهای نظامی در شرق آسیا بیفزاید.
کره جنوبی نیز با احتیاط به این سفر مینگرد. لی جائه میونگ، رئیسجمهور کره جنوبی، ضمن تاکید بر ضرورت ادامه سیاست خلع سلاح هستهای، از چین خواسته است نقش میانجی میان دو کره را ایفا کند.
سئول به خوبی میداند که بدون همکاری پکن، امکان ایجاد تحول اساسی در روابط با کره شمالی وجود ندارد. با این حال، مقامهای کره جنوبی نگران هستند که نزدیکی بیشتر چین و کره شمالی، موجب کاهش انگیزه پیونگیانگ برای گفتوگو با سئول شود.
از سوی دیگر، آمریکا، ژاپن و کره جنوبی احتمال میدهند که تقویت مناسبات چین و کره شمالی به شکلگیری نوعی همگرایی گستردهتر میان پکن، مسکو و پیونگیانگ منجر شود؛ موضوعی که میتواند چالشهای امنیتی جدیدی برای متحدان واشنگتن در منطقه ایجاد کند.
نگاه روسیه و اروپا
روسیه از سفر شی جینپینگ به پیونگیانگ با نگرانی خاصی مواجه نیست. مسکو طی سالهای اخیر روابط کمسابقهای با کره شمالی ایجاد کرده و همکاریهای نظامی و اقتصادی دو کشور گسترش یافته است.
در واقع، روسیه از شکلگیری مثلث همکاری میان مسکو، پکن و پیونگیانگ استقبال میکند؛ زیرا این روند میتواند وزن ژئوپلیتیکی بلوک شرقی را در برابر آمریکا و متحدانش افزایش دهد.
با این حال، روسیه مایل نیست که چین به طور کامل ابتکار عمل در پرونده کره شمالی را در دست بگیرد. از این رو، مسکو تلاش خواهد کرد روابط ویژه خود با پیونگیانگ را حفظ کند و همچنان یکی از بازیگران اصلی معادلات شبهجزیره کره باقی بماند.
در اروپا اما نگاهها متفاوت است. کشورهای اروپایی با نگرانی تحولات شرق آسیا را دنبال میکنند و معتقدند تقویت همکاری میان چین و کره شمالی میتواند بر بحران اوکراین، نظام عدم اشاعه هستهای و امنیت جهانی تأثیرگذار باشد.
به همین دلیل، بسیاری از پایتختهای اروپایی سفر شی جینپینگ را صرفاً یک دیدار دوجانبه تلقی نمیکنند، بلکه آن را بخشی از بازآرایی گستردهتر موازنه قدرت جهانی و نشانهای از تعمیق رقابت میان بلوکهای بزرگ بینالمللی میدانند.
دیدگاه تان را بنویسید