نان از سفره کارگران عقب نشست
هزینه نان چقدر از مزد ماهانه را میبلعد؟
نان که روزگاری آخرین پناه سفره کارگری بود، حالا در تهران میتواند ماهانه بیش از 2 میلیون تومان از مزد یک خانوار را ببلعد.
به گزارش اقتصادنیوز، در صف نانوایی، قیمتها دیگر فقط روی تابلو نوشته نمیشوند؛ روی تصمیم روزانه خانوار هم حک میشوند. یک خانواده کارگری که تا دیروز نان را مطمئنترین قلم سفره میدانست، امروز باید پیش از خرید، میان چند پرسش ساده اما تلخ انتخاب کند: نان یارانهای پیدا میشود یا نه؟ باید چند محله دورتر رفت؟ سنگک و بربری هنوز در دسترس است یا باید به لواش و تافتون بسنده کرد؟ و مهمتر از همه، وقتی حداقل مزد ماهانه هر کارگر به محدوده 16 میلیون تومان رسیده است، فقط نان ماهانه خانوار چه سهمی از این درآمد را میبلعد؟
صورتحساب نان؛ برای هر نفر چند؟
برای فهم فشار واقعی گرانی نان، باید از نرخ هر قرص نان عبور کرد و به هزینه ماهانه رسید. طبق برآوردهای مبتنی بر دادههای هزینه و درآمد خانوار مرکز آمار، مصرف متوسط نان خانوار ایرانی در سال ۱۴۰۳ حدود ۳۰.۵ کیلوگرم در ماه بوده است. با در نظر گرفتن متوسط بعد خانوار حدود ۳.۱ نفر، مصرف سرانه ماهانه نان حدود ۹.۸ کیلوگرم به دست میآید. بر همین اساس، یک خانوار یکنفره ماهانه نزدیک به ۹.۸ کیلوگرم، خانوار دونفره حدود ۱۹.۷ کیلوگرم و خانوار چهارنفره حدود ۳۹.۴ کیلوگرم نان مصرف میکند. در تهران، نرخهای جدید نان یارانهای چنین اعلام شده است: لواش ۲۷۰۰ تومان، بربری ۱۰ هزار تومان، تافتون ۴۵۰۰ تومان و سنگک ۱۵ هزار و ۵۰۰ تومان.
نان دولتی روی کاغذ؛ نان آزاد روی پیشخوان
مشکل اصلی خانوار کارگری فقط افزایش نرخ رسمی نیست. مسئله این است که نرخ رسمی، الزاماً همان نرخی نیست که مصرفکننده در نانوایی میبیند. در بسیاری از محلهها، پیدا کردن نانوایی عرضهکننده نان یارانهای دشوارتر شده است. بخشی از نانواییها آزادپز شدهاند، بخشی دیگر نان ساده را محدود عرضه میکنند و در برخی واحدها، نان کنجدی، سبوسدار، دوآتشه یا سفارشی عملاً جای نان معمولی را گرفته است.
در این وضعیت، خانوار برای خرید نان با نرخ مصوب باید چند محله جابهجا شود، در صفهای طولانیتر بایستد یا به خرید نان آزاد تن دهد. بنابراین، هزینه واقعی نان فقط قیمت روی کارتخوان نیست؛ زمان، رفتوآمد، افت کیفیت و کاهش دسترسی نیز به هزینه خانوار اضافه میشود.
برای مقایسه، اگر نرخ آزادپزهای ساده را دستکم حدود ۲۵ هزار تومان برای هر عدد سنگک یا بربری در نظر بگیریم، قیمت هر کیلو نان آزادپز ساده به حدود ۴۳ تا ۴۵ هزار تومان میرسد. در برخی مشاهدات میدانی از تهران، قیمتهای بالاتری نیز دیده میشود؛ از سنگکهای ۳۰ هزار تومانی تا بربریهای ۳۵ هزار تومانی. با چنین ارقامی، هزینه ماهانه نان خانوار به شکل محسوسی تغییر میکند.
اگر خانوار چهارنفره کارگری بتواند همه نان ماهانه خود را با نرخ یارانهای تهیه کند، نزدیک به ۷۶۰ هزار تومان پرداخت میکند؛ اما اگر همان خانواده به سمت نان آزادپز ساده رانده شود، هزینه ماهانه نان میتواند از ۱میلیون و700 هزار تومان عبور کند. در سناریوی نزدیکتر به قیمتهای واقعی برخی نانواییهای تهران، این عدد به حدود ۲ میلیون تومان میرسد؛ یعنی نزدیک به ۱۲ درصد حداقل مزد ماهانه کارگری.
در چنین شرایطی، کاهش مصرف نان فقط تغییر یک عادت غذایی نیست. اگر یک خانوار به دلیل گرانی ناچار شود مصرف نان را ۲۰ درصد کاهش دهد، هر فرد روزانه حدود ۱۷۰ کیلوکالری از انرژی دریافتی خود را از دست میدهد. این کاهش، وقتی با حذف یا کاهش مصرف گوشت، لبنیات، تخممرغ و حبوبات همراه شود، میتواند مستقیماً به کیفیت تغذیه آسیب بزند.
دهک اول بیشتر آسیب میبیند،
حتی اگر دهک دهم بیشتر مصرف کند
در تحلیل مصرف نان باید میان دو مفهوم تفاوت گذاشت: «مقدار مصرف» و «فشار هزینه». برخی دادههای هزینه و درآمد خانوار نشان میدهد مقدار مصرف برخی اقلام خوراکی، از جمله نان، در دهکهای بالاتر میتواند بیشتر از دهکهای پایینتر باشد. این مسئله در ظاهر ممکن است عجیب به نظر برسد، اما به معنای رفاه بیشتر نیست؛ دهکهای بالاتر خانوارهای بزرگتر، مصرف متنوعتر و امکان خرید نان باکیفیتتر یا گرانتر دارند.
اما از نظر فشار معیشتی، تصویر کاملاً متفاوت است. بنا بر گزارش مرکز آمار، سهم «نان و غلات» در سبد هزینهای دهک اول ۹.۸۸ درصد است؛ در حالی که همین سهم برای دهک دهم ۴.۶۷ درصد اعلام شده است. یعنی شوک قیمتی نان برای دهک اول، از نظر وزن در سبد هزینه، بیش از دو برابر دهک پردرآمد است.
لواش، نان غالب سفره؛ سنگک، نان گرانتر سفره
به نقل از دادههای منتشرشده از سوی مرکز پژوهشهای غلات در 1403، ترکیب مصرف انواع نان در خانوار شهری اینطور بوده است که لواش با حدود ۳۴ درصد، بیشترین سهم را در مصرف نان داشته است. پس از آن بربری با حدود ۲۶ درصد، تافتون با حدود ۲۰ درصد و سنگک با حدود ۱۳ درصد قرار میگیرد. این الگو نشان میدهد نانهای ارزانتر و در دسترستر، همچنان ستون اصلی مصرف خانوارند.
دیدگاه تان را بنویسید