پنجمین مجمع دیپلماسی آنتالیا با بررسی چهار چالش جهانی به پایان رسید؛
کنشگری دیپلماتیک ترکیه ذیل بحرانها
رامین پرتو
وضعیت جهان از منظر سیاسی و امنیتی تا قبل از بحران فعلی خاورمیانه به گونهای بود که پرونده جنگ اوکراین و غزه در صدر فهرست مذاکرات دیپلماتیک میان کشورها قرار داشت و هر اجتماع و کنفرانسی که برگزار میشد، این دو محور را در بر میگرفت اما حالا نظام بینالملل با چالش جدید مواجه شده است. به باور بسیاری از ناظران بینالمللی و همچنین تحلیلگران حوزه امنیت و سیاست بینالملل، آنچه که در خاورمیانه از ابتدای حملات اسرائیل و آمریکا به ایران رخ داد، صراحتاً بحران جهانی با درونمایه چند وجهی است.
ابعاد این بحران دیگر منحصر بر سیاست یا امنیت دریایی و منطقهای نمیشود بلکه حالا اقتصاد بینالملل نیز از گزند این بحران در امان نیست و میتوان گفت بعد از کرونا، یکی از شوکهای موثر اقتصادی – تجاری به دنیا وارد شده که تحمل آن نه تنها برای کشورهای منطقه، بلکه برای اتحادیه اروپا که وارد کننده انرژی هستند و همچنین برای کانادا، استرالیا، نیوزیلند و ایالات متحده غیرقابل تحمل تفسیر شده است.
هدف ترکیه از برگزاری مستمر مجمع دیپلماسی آنتالیا از سال 2021 که حالا پنجمین دور آن پایان یافت، صرفاً کسب پرستیژ بینالمللی نیست، بلکه این کشور استراتژی ۳۶۰ درجهای را در سیاست خارجی دنبال میکند
بر این اساس باید گفت که منازعه و مخاصمه میان ایران با آمریکا و اسرائیل حالا به بزرگترین، حساسترین و با اهمیتترین پرونده حال حاضر دنیا با مبنای سیاسی، اقتصادی و امنیتی تبدیل شده است که بحث در هر کنفرانس و اجتماع بینالمللی را میتواند به خود اختصاص دهد.
آنتالیا محور دیپلماسی
یکی از رویدادهایی که در این اثنا باعث شد تا بسیاری از دیپلماتها و مقامات سیاسی و اقتصادی دنیا گرد هم آیند و در مورد چالشهای کنونی با یکدیگر بحث و تبادل نظر کنند، «پنجمین مجمع دیپلماسی آنتالیا» بود. این رویداد از ۱۷ تا ۱۹ آوریل (۲۸ تا ۳۰ فروردین) زیر نظر رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه و توسط وزارت امور خارجه این کشور، با موضوع «مقابله با عدم قطعیتها در شکلدهی به آینده» برگزار شد که به نوعی میتوان آنرا یک نوع کنشگری سیاسی در مقیاس بینالمللی از سوی
آنکارا دانست.
قبل از آنکه این رویداد برگزار شود، ترکیه اعلام کرد که قرار است در آن بیش از ۲۰ رئیس دولت و حکومت، حدود ۵۰ وزیر امور خارجه و نمایندگانی از ۱۵۰ کشور و سازمان بینالمللی حضور داشته باشند که در نهایت هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه روز گذشته (یکشنبه) در نشست خبری پایانی مجمع دیپلماسی آنتالیا اعلام کرد که در این مجمع 23 نفر از سران کشورها و دولتها، 13 نفر از معاونان سران کشورها و دولتها و 50 وزیر حضور داشتند که تا حدودی با آمار اولیه مغایرت داشت و به نظر برخی از کارشناسان، به دلیل وضعیت کنونی منطقه، بسیاری از کسانی که به این رویداد دعوت شده بودند در آن شرکت نکردهاند.
اما آنچه در این میان باید مورد نظر قرار بگیرد این است که موضوعات اصلی این مجمع برپایه چهار محور اصلی یعنی 1- توقف تنشهای نظامی در خاورمیانه و بازگشایی تنگههرمز 2- پایان دادن به جنگ روسیه و اوکراین و بحث در مورد تأثیر آن بر امنیت اروپا 3- رسیدگی به بحرانهای انسانی در غزه و لبنان و 4- اصلاح نهادهای حاکمیت جهانی برای پاسخگویی به چالشهای عصر استوار بوده است که نشان میدهد ابعاد این رویداد سیاسی، صرفاً به مسائل منطقهای منحصر نشده و ابعاد فرامنطقهای به خود گرفته است.
در این میان باید متوجه بود که بسیاری از دیدارهای دیپلماتیک و تبادل نظرها میان روسای کشورها، در حاشیه این مجمع انجام شد و حتی شخص اردوغان در این دیدارها به صورت مستقیم با همتایان خود رایزنی کرد. این موضوع از این جهت اهمیت دارد که میتواند فضایی را برای ترکیه خلق کند تا این کشور به هر نحو بتواند خود را در مرکز توجه دیپلماتیک، نه تنها در منطقه بلکه در ابعاد گستردهتر از آن قرار دهد. به عنوان مثال در آخرین روز این کنفرانس (یکشنبه) ایووت کوپر، وزیر خارجه انگلیس با وزیر خارجه پاکستان در حاشیه این نشست دیدار و گفتوگو کرد که اتفاقاً محوریت این دیدار را باید پرونده فعلی بحران خاورمیانه و تمدید آتشبس میان ایران و آمریکا دانست.
ترکیه میخواهد خود را در جرگه بازیگران موثر در اثنای شکلگیری بحرانهای جهانی به دنیا معرفی کند تا در نهایت بتواند در عرصه دیپلماسی در کنار کشورهای برتر دنیا مانند چین، روسیه، ایالات متحده و اروپاییها قرار گیرد
به موازات این روند موضوعات دیگری مانند پرونده اوکراین و ادامه آتشبس در غزه هم میان حاضران در مجمع دیپلماسی آنتالیا مورد تبادل نظر و گفتوگو قرار گرفت و همچنین موضوع پرونده لبنان و حملات اسرائیل به این کشور که حالا به آتشبس شکننده رسیده هم در دستور کار قرار گرفت.
تحرک برای تثبیت گفتمان
آنچه در این میان باید مورد نظر قرار بگیرد این است که بسیاری از تحلیلگران حاضر در ترکیه و همچنین برخی از ناظران فرامنطقهای بر این عقیده هستند که این کنفرانس را میتوان تا حدی همسطح کنفرانس امنیتی مونیخ دانست که در هر ساله آلمان برگزار میشود؛ با این تفاوت که نشست آنتالیا با محوریت ترکیه برگزار میشود. در این چارچوب، ترکیه میزبان کشورهای مختلف است، آنها را گرد هم میآورد، امکان تبادل نظر را فراهم میکند و کشورهایی را که با یکدیگر اختلاف یا درگیری دارند، به نوعی میانجیگری میکند تا آنها را به سمت صلح، همکاری و تفاهم سوق دهد.
به عقیده آنها هدف ترکیه از برگزاری این اجلاس که از سال 2021 به صورت مستمر برگزار شده و حالا پنجمین دور آن برگزار شده است، صرفاً مساله پرستیژ بینالمللی نیست. این کشور سیاستی ۳۶۰ درجهای را دنبال میکند؛ یعنی بهنوعی، با چرخش «نوک پرگار ثابت»، در همه جهات و با همه کشورها روابط خود را در حوزه سیاست خارجی و دیپلماسی گسترش میدهد. اجلاس دیپلماسی آنتالیا نیز دقیقاً چنین اهدافی را دنبال میکند؛ به این معنا که آنکارا از مقامات کشورهای آمریکای لاتین گرفته تا آمریکا، روسیه، چین، ناتو، اتحادیه اروپا و کشورهای همسایه عربی را دعوت میکند تا بتواند با قرار دادن آنها روبروی یکدیگر اولاً برای خود یک پرستیژ دیپلماتیک منطقهای و فرامنطقهای دست و پا کند و از سوی دیگر با مانور رسانهای بتواند گفتمان «تکاپو در شرایط بحران» را به نفع خود تثبیت کند.
ترکیه همچنین با چنین ابتکاری میخواهد خود را در جرگه بازیگران موثر در اثنای شکلگیری بحرانهای جهانی به دنیا معرفی کند تا در نهایت بتواند در عرصه دیپلماسی در کنار کشورهای برتر دنیا مانند چین، روسیه، ایالات متحده و اروپاییها قرار بگیرد. این در حالیست که باید توجه داشت که ترکیه عضو موثر ناتو است و به نوعی میتوان گفت که این کشور «تنها عضو مسلمان» ناتو به شمار میرود که همین موضوع اجازه ورود به برخی از پروندههای دیگر را به آنکارا میدهد.
در این مسیر، اردوغان در این مجمع اعلام کرد که اجلاس سران ناتو را در ماه جولای در آنکارا برگزار خواهند کرد و تلاش خواهند کرد آینده ناتو را تقویت کنند؛ زیرا ناتو را محوری گسترده در عرصه امنیت و دیپلماسی دانست. او همچنین درباره مسئله سوریه اعلام کرد که احمد الشرع در سوریه اقدامات درستی انجام میدهد که به نظر اشاره به تحویل گرفتن پایگاههای نظامی سوریه از آمریکا دارد و درباره مساله تنگه هرمز نیز اظهار داشت که تنگه هرمز بخشی متعلق به ایران و بخشی متعلق به عمان است و کشورهای خلیج فارس باید بتوانند از این مسیر به دریای آزاد دسترسی پیدا کنند و کشتیهای تجاری از این منطقه عبور کنند. اردوغان همچنین اعلام کرد که ترکیه اقدامات خود را برای عضویت کامل در اتحادیه اروپا ادامه داده و تلاش دارد به عضویت این اتحادیه برسد.
مجموع سخنان وی به خوبی نشان میدهد که ترکیه و اردوغان در حال گام برداشتن در راستای ایجاد توازن در روابط خود با شرق و غرب است.
دیدگاه تان را بنویسید