وقتی قانون ۱۴ فیفا استقلال را از پرتگاه شکست نجات داد!
داستان یک پنالتی
آریا طاری
ورزشگاه شهید نصیری یزد در چارچوب رقابت‌های لیگ برتر، شاهد یکی از عجیب‌ترین، پرالتهاب‌ترین و آموزنده‌ترین شب‌های تاریخ داوری فوتبال ایران بود. نبرد چادرملو اردکان و استقلال تهران که با تساوی یک-یک به پایان رسید، بیش از آنکه به خاطر مسائل فنی و تاکتیکی در یادها بماند، به عنوان یک کلاس درس عملی برای قوانین پیچیده داوری و نقش بی‌بدیل کمک‌داور ویدئویی (VAR) در تاریخ ثبت خواهد شد. استقلال که این روزها درگیر بحران‌های ریز و درشت است، در یزد تا آستانه یک شکست تلخ دیگر پیش رفت، اما مداخله دقیق، قانونی و البته جنجالی اتاق VAR در دقیقه۷۷، آبی‌پوشان پایتخت را از یک فروپاشی دیگر نجات داد. در ۲۴ساعت گذشته، فضای رسانه‌ای و مجازی فوتبال ایران تحت تاثیر همین تک‌صحنه، غرق در ابهام، اعتراض و شگفتی بوده است. اما واقعا در کویر یزد چه گذشت و چرا تصمیمات تیم داوری، به ویژه در مورد پنالتی مردودشده چادرملو، تا این حد مورد بحث قرار گرفته است؟ در این گزارش تحلیلی، با استناد به قوانین رسمی فیفا و نظرات مارک کلاتنبرگ، داور سرشناس پیشین لیگ برتر انگلیس و کارشناس اختصاصی فوتبال۳۶۰، به کالبدشکافی این بازی پرحادثه می‌پردازیم.
پرده اول: روزبه چشمی و یک برخورد طبیعی (دقیقه۱۶)
بازی با ریتم تندی آغاز شد و خیلی زود، اولین صحنه مشکوک در محوطه جریمه استقلال رقم خورد. روزبه چشمی در یک درگیری بر سر توپ با مهاجم چادرملو به زمین افتاد و یزدی‌ها اعتقاد به پنالتی داشتند. بیژن حیدری، قاضی میدان، در ابتدا ضربه کرنر اعلام کرد اما اتاق VAR (با حضور وحید کاظمی) او را فراخواند تا به جای کرنر، ضربه دروازه اعلام کند. اما آیا پنالتی رخ داده بود؟ مارک کلاتنبرگ در این باره تحلیلی بسیار دقیق ارائه می‌دهد:«در این صحنه مدافع استقلال برای دفع توپ تکل می‌زند و موفق می‌شود پای خود را بین توپ و مهاجم قرار دهد. نکته کلیدی اینجاست که در حین تکل مدافع، این مهاجم است که پای خود را به سمت پای روزبه چشمی می‌آورد. این یک برخورد کاملا طبیعی در ذات فوتبال است و هیچ خطایی رخ نداده است.» بدین ترتیب، اولین تصمیم مهم بازی با دقت تیم داوری به سلامت عبور کرد.
پرده دوم: خطای بی‌مورد آقاسی و اعلام صحیح پنالتی (دقیقه۷۲)
پس از آنکه استقلال در نیمه اول با گل یاسر آسانی پیش افتاد و در نیمه دوم با حملات دامنه‌دار چادرملو گل تساوی را دریافت کرد، بازی به اوج حساسیت رسید. در دقیقه۷۲، عارف آقاسی، مدافع استقلال، در گوشه محوطه جریمه خودی درگیر یک کورس با رضا میرزایی شد. در صحنه‌ای که به نظر می‌رسید موقعیت چندان خطرناکی هم نیست، آقاسی مرتکب بی‌احتیاطی شد. بیژن حیدری در ابتدا دستور به ادامه بازی داد، تصمیمی که اگر VAR در یزد مستقر نبود، می‌توانست حق چادرملو را تضییع کند. کلاتنبرگ با صراحت این تصمیم اولیه را اشتباه می‌داند و می‌گوید:«تصمیم اولیه داور مبنی بر ادامه مسابقه کاملا غلط بود. وقتی صحنه را با دقت می‌بینیم، مدافع استقلال به وضوح در برخورد اول، پای مهاجم چادرملو را می‌زند و تازه پس از سرنگون کردن او روی توپ اثر می‌گذارد. مداخله VAR در اینجا بی‌نقص بود و اعلام ضربه پنالتی تنها تصمیم عادلانه محسوب می‌شد.»
پرده سوم (نقطه عطف داستان): گل، بهت و نجات با قانون۱۴ فیفا!
دقیقه۷۷؛ دیگو تورس، بازیکن خارجی چادرملو، پشت توپ ایستاد تا تیر خلاص را به پیکر استقلال شلیک کند. او دورخیز کرد، به سمت توپ دوید و دروازه سیدحسین حسینی را باز کرد. ورزشگاه نصیری غرق در شادی شد و بازیکنان استقلال با چهره‌هایی درهم‌رفته به سمت مرکز زمین رفتند تا بازی را از سر بگیرند. اما ناگهان، ارتباط رادیویی بیژن حیدری با اتاق VAR برقرار شد. بازی متوقف ماند و داور بار دیگر به سمت مانیتور کنار زمین دوید. هواداران در بهت فرو رفته بودند؛ پنالتی که به گل تبدیل شده، چرا باید بازبینی شود؟ آیا دروازه‌بان زودتر حرکت کرده است؟ اگر فرعباسی زودتر حرکت کرده باشد، در صورت گل شدن توپ، نیازی به تکرار نیست! پس مشکل کجاست؟ پاسخ این معمای بزرگ در رفتار عجیب و آماتورگونه دیگو تورس در لحظه زدن ضربه و بندهای سخت‌گیرانه قانون۱۴ فیفا نهفته بود. حیدری پس از بازبینی صحنه، نه‌تنها گل را مردود اعلام کرد، بلکه به تورس کارت زرد نشان داد و یک ضربه آزاد غیرمستقیم به سود استقلال (تیم مدافع) اعلام کرد! یک چرخش ۱۸۰درجه‌ای که استقلال را از شکست حتمی نجات داد. برای درک این اتفاق نادر، باید کتاب قوانین فیفا را ورق بزنیم. قانون۱۴ صراحتا در مورد رفتار بازیکن زننده پنالتی دو حالت را تعریف کرده است:
۱. رفتار مجاز (حین دورخیز): بازیکن در طول دویدن به سمت توپ می‌تواند از گام‌های نامنظم، مکث‌های کوتاه و تغییر سرعت برای فریب دروازه‌بان استفاده کند. (شبیه به پنالتی‌های معروف برونو فرناندز یا جورجینیو).
۲. رفتار غیرمجاز (لحظه رسیدن به توپ): زمانی که بازیکن به توپ می‌رسد و پای تکیه‌گاه خود را در کنار توپ روی زمین قرار می‌دهد، فرایند دویدن به پایان رسیده است. در این لحظه، بازیکن به هیچ‌وجه حق ندارد تظاهر به شوت‌زنی کند، مکث کند و پس از فریب دروازه‌بان، ضربه را بزند. دیگو تورس دقیقا مرتکب خطای دوم شد. او به توپ رسید، پای تکیه‌گاهش را محکم کرد، بدن خود را برای شوت‌زنی تاب داد و مکث کرد تا حسینی شیرجه بزند و سپس توپ را وارد دروازه کرد. فیفا این حرکت را مصداق بارز رفتار غیرورزشی می‌داند.
چرا پنالتی تکرار نشد؟ این بزرگ‌ترین سوال هواداران چادرملو بود. قانون در اینجا بی‌رحم است؛ اگر بازیکن در لحظه زدن ضربه مرتکب این فریب غیرقانونی شود، طبق قانون، داور موظف است گل را مردود کند (حتی اگر توپ گل شده باشد)، به بازیکن خطاکار کارت زرد نشان دهد و بازی را با یک ضربه آزاد غیرمستقیم به سود تیم مقابل به جریان بیندازد. مارک کلاتنبرگ با تایید صددرصدی این تصمیم شاهکار تیم داوری، به یک نکته ظریف دیگر هم اشاره می‌کند. در آن صحنه همزمان چند تخلف رخ داد؛ تورس مکث غیرقانونی کرد، فرعباسی از خط دروازه جلو آمد و مدافعان هر دو تیم زودتر از موعد وارد محوطه جریمه شدند. کلاتنبرگ می‌گوید:«در چنین صحنه‌های پرالتهابی که چندین تخلف همزمان رخ می‌دهد، داور باید به تقدم زمانی نگاه کند. اولین تخطی که اتفاق افتاد چه بود؟ مکث غیرقانونی مهاجم قبل از زدن ضربه! خطای جلو آمدن دروازه‌بان یا ورود مدافعان به محوطه، درست در لحظه ضربه زدن محاسبه می‌شود، اما خطای مهاجم یک‌صدم ثانیه قبل از آن و هنگام کاشتن پای تکیه‌گاه رخ داده است. بنابراین خطای تورس تقدم زمانی دارد. تصمیم داور در لغو پنالتی، عدم تکرار آن و اهدای ضربه غیرمستقیم به استقلال، یک تصمیم کلاسیک، شجاعانه و کاملا درست بود.»
پرده آخر: پرواز نمایشی آسانی و تصمیم قاطع داور (دقیقه ۹۰+۳)
درام یزد هنوز یک پرده دیگر داشت. در وقت‌های تلف‌شده، یاسر آسانی (زننده گل استقلال) در محوطه جریمه چادرملو با مدافع حریف برخورد کرد و سرنگون شد. کادر فنی استقلال به شدت اعتقاد به پنالتی داشتند تا شاید بازی برده را در ثانیه‌های پایانی پس بگیرند. اما داور دستور به ادامه بازی داد و VAR نیز از او حمایت کرد. کلاتنبرگ در تحلیل این صحنه به فیزیک حرکت بازیکن اشاره می‌کند که بسیار جالب توجه است:«مدافع چادرملو پای خود را برای دفع توپ جلو می‌آورد و برخورد زانو به زانو رخ می‌دهد. این یک برخورد طبیعی است. اما نکته‌ای که دست مهاجم را می‌خواند، نحوه زمین خوردن اوست. وقتی دو بازیکن از ناحیه زانو به هم برخورد می‌کنند، از نظر فیزیکی بازیکن باید به سمت جلو سرنگون شود. اما آسانی در این صحنه متمایل به عقب می‌شود و دستانش را به شکل نمایشی بالا می‌برد تا داور را مجاب به گرفتن پنالتی کند. شکل زمین خوردن او با نوع برخورد سازگار نبود و بهترین تصمیم، همان ادامه بازی بود.»
جمع‌بندی: پیروزی قانون در شب رستگاری استقلال
نبرد چادرملو و استقلال، فراتر از یک بازی فوتبال، یک مانور بی‌نقص برای تکنولوژی VAR و تسلط بر قوانین در فوتبال ایران بود. استقلال که روی لبه تیغ حرکت می‌کرد، در شبی که از نظر فنی نتوانست برتری مطلقی بر حریف تازه صعود کرده خود داشته باشد، توسط اشتباهات فردی (خطای آقاسی) تا یک قدمی مرگ ورزشی رفت و توسط اشتباه مبتدیانه بازیکن حریف (فریب غیرقانونی تورس) و اجرای مو به موی قانون، به زندگی برگشت. این مسابقه به وضوح نشان داد که ورود VAR به فوتبال ایران تا چه حد ضروری بوده است. بدون این تکنولوژی، استقلال احتمالا روی اشتباه داور در ندیدن خطای آقاسی، از یک پنالتی فرار می‌کرد و از سوی دیگر، اگر داور پنالتی را می‌گرفت، چشمان غیرمسلح انسان در جریان سریع بازی هرگز قادر به تشخیص مکث غیرقانونی مهاجم در کسر از ثانیه نبود و چادرملو با یک گل غیرقانونی پیروز می‌شد. شب طوفانی یزد ثابت کرد که در فوتبال مدرن، بازیکنان علاوه بر مهارت‌های تاکتیکی، نیازمند آموزش دقیق قوانین داوری هستند؛ درسی که دیگو تورس آن را به قیمت از دست رفتن پیروزی تاریخی تیمش و نجات دراماتیک استقلال بحران‌زده آموخت.
دیدگاه تان را بنویسید