سرانجام تحریم‌ها و دارایی‌های بلوکه شده ایران چه می‌شود؟

پس از ماه‌ها مذاکره و درگیری سیاسی، تهران و واشنگتن به یک یادداشت تفاهم اولیه دست یافته‌اند؛ توافقی که اگرچه در ظاهر گامی به سوی کاهش تنش‌هاست، اما در عمل بیش از هر چیز به آزمونی برای تعیین سرنوشت تحریم‌ها، دارایی‌های بلوکه‌شده و بازگشت ایران به اقتصاد جهانی تبدیل شده است.

به گزارش اکوایران، یکی از اصلی‌ترین مطالبات تهران در مذاکرات اخیر، دسترسی به منابع ارزی خارج از کشور بود. اما برخلاف تصور رایج، همه منابع ارزی ایران در خارج از کشور را نمی‌توان «بلوکه‌شده» دانست. بر اساس داده‌های رسمی بانک مرکزی، ایران از سال ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۴ حدود ۳۸۰ میلیارد دلار صادرات نفت، گاز و فرآورده‌های نفتی و حدود ۳۵۵ میلیارد دلار صادرات غیرنفتی داشته است. بخشی از درآمد این صادرات به دلایل مختلف هرگز به اقتصاد ایران بازنگشته است. در سال‌های اخیر ارقام متفاوتی درباره حجم دارایی‌های مسدودشده ایران منتشر شده است. گزارش‌های وال‌استریت ژورنال و الجزیره مجموع این منابع را نزدیک به ۱۰۰ میلیارد دلار برآورد کرده‌اند.

در گزارش وال‌استریت ژورنال رقم کل دارایی‌های بلوکه‌شده ایران در کشور‌های مختلف نزدیک به 100 میلیارد دلار عنوان شده که شامل بین 20 تا ۵۰ میلیارد دلار در چین، ۱۵ میلیارد دلار در عراق، ۶ میلیارد دلار در قطر، ۷ میلیارد دلار در هند، ۷ میلیارد دلار در کره‌جنوبی، ۳ میلیارد دلار در ژاپن، ۲ میلیارد دلار در لوکزامبورگ، ۲ میلیارد دلار در آمریکا و یک میلیارد دلار در عمان ذکر شده است.

یکی از مهم‌ترین بندهای اقتصادی تفاهم‌نامه ایران و آمریکا به موضوع دسترسی تهران به دارایی‌های مسدودشده خود در خارج از کشور مربوط می‌شود؛ منابعی که بر اساس برخی گزارش‌ها ارزش آنها در مرحله نخست به حدود ۲۴ میلیارد دلار می‌رسد و از نگاه مذاکره‌کنندگان ایرانی، یکی از مهم‌ترین آزمون‌های عملی برای سنجش پایبندی واشنگتن به تعهدات توافق محسوب می‌شود. در روزهای گذشته رسانه‌های مختلف به نقل از گزارش‌های منتشرشده در الجزیره و منابع نزدیک به تیم مذاکره‌کننده ایران مدعی شدند که سازوکار اجرایی دسترسی ایران به بخشی از این منابع وارد مرحله عملیاتی شده است. بر اساس این گزارش‌ها، قرار است این دارایی‌ها در قالب یک خط اعتباری قابل استفاده در اختیار ایران قرار گیرد؛ اقدامی که در صورت تحقق، نخستین گام ملموس در مسیر آزادسازی منابع ارزی بلوکه‌شده ایران پس از سال‌ها تحریم خواهد بود. با این حال، ابهام اصلی نه درباره اصل رقم ۲۴ میلیارد دلار، بلکه درباره محل نگهداری این منابع است. آجورلو تأیید کرده بخشی از این دارایی‌ها در قطر قرار دارد، اما تاکنون هیچ مقام رسمی ایرانی جزئیات کامل جغرافیای توزیع این منابع را اعلام نکرده است.

یکی دیگر از محورهای اصلی توافق، موضوع رفع تحریم‌هاست؛ اما در اینجا نیز همه تحریم‌ها یکسان نیستند. تحریم‌های اولیه آمریکا قدیمی‌ترین بخش سیاست تحریمی علیه ایران را تشکیل می‌دهند. این تحریم‌ها از زمان بحران گروگان‌گیری در سال ۱۹۷۹ میلادی (آبان ۱۳۵۸) آغاز شدند اما آنچه طی دو دهه اخیر بیشترین فشار را بر اقتصاد ایران وارد کرده، تحریم‌های ثانویه بوده است. این تحریم‌ها نه فقط شرکت‌های آمریکایی، بلکه هر شرکت خارجی را که با ایران همکاری کند هدف قرار می‌دهند.

تحریم‌های شورای امنیت نیز از جمله‌های تحریم‌هایی است که در فضای رسانه‌ای و سیاسی کشور بسیار به گوش می‌خورد. این تحریم‌ها کاملاً متفاوت از تحریم‌های آمریکایی هستند. با اجرایی شدن توافق برجام در سال ۱۳۹۴ این تحریم‌ها تعلیق شد و ایران توانست روابط اقتصادی و دیپلماتیک خود را تا حدی احیا کند. برجام به ایران امکان داد منابع مالی محدودش را آزاد کرده و پروژه‌های اقتصادی و صنعتی خود را از سر گیرد. اما با اجرایی شدن مکانیسم ماشه (اسنپ بک) در مهرماه سال گذشته (سپتامبر ۲۰۲۵ ) قطعنامه‌های تحریمی علیه ایران بار دیگر بازگشتند.