بقایی کمیته تخصصی شش نفره مذاکرات و حضور عراقچی را در آن تأیید کرد
رونمایی از «اتاق جنگ دیپلماتیک»
طهمورث گیلانی
در هفته‌های اخیر، فضای سیاسی و رسانه‌ای کشور تحت تأثیر انتشار اخباری مبنی بر فعالیت یک «کمیته شش‌نفره» در عالی‌ترین سطوح تصمیم‌گیری قرار گرفته است که وظیفه هدایت، تدوین راهبرد و هماهنگی مذاکرات حساس بین‌المللی، به‌ویژه با ایالات متحده را برعهده دارد. این موضوع که ابتدا در لایه‌های پنهان خبری و گمانه‌زنی‌های محفلی مطرح بود، با اظهارات مسعود پزشکیان در جریان سفر به نیویورک و تاییدات بعدی سخنگوی وزارت امور خارجه، به صدر اخبار بازگشت و موجی از تحلیل‌ها را در رسانه‌های داخلی و خارجی به همراه داشت. تشکیل این کمیته نه تنها یک اقدام اداری یا بروکراتیک، بلکه پیامی به طرف‌های بین‌المللی درباره نحوه تصمیم‌گیری در ایران در یکی از حساس‌ترین مقاطع تاریخی است.
تشکیل کمیته شش‌نفره در ساختار شورای عالی امنیت ملی، فراتر از یک تغییر اداری، تلاشی راهبردی برای پایان دادن به دوگانگی «میدان و دیپلماسی» در نگاه ناظران خارجی است. حضور هم‌زمان سران قوا در کنار فرماندهان ارشد نظامی و دستگاه دیپلماسی در این کمیته، پیامی صریح به طرف‌های مذاکره‌کننده مخابره می‌کند
سخن از ساختاری است که در چارچوب آن، فارغ از اینکه تصمیمات راهبردی در تیم شش‌نفره، شورای عالی امنیت ملی یا هر نهاد دیگری گرفته شوند، سرانجام کار وابسته به مواضع رهبری خواهد بود. مقامی که به‌راحتی در دسترس کارگزاران حکومت نیست و لزوما در شرایط بحران، تصمیم مشخصی را اعلام نمی‌کنند؛ ولی نظر ایشان برای اجرای تصمیم‌های کارگزاران مهم است. با این حال، اهمیت این کمیته در این است که به عنوان فیلتر نهایی پیش از ارائه طرح به مقام اول کشور عمل می‌کند.
روایت رئیس‌جمهور از «تیم تصمیم‌ساز»
نقطه عطف و مبدأ رسمی توجه افکار عمومی به این سازوکار، مصاحبه رئیس‌جمهور با شبکه آمریکایی سی‌بی‌اس در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل بود. مسعود پزشکیان، در پاسخ به پرسش‌های چالش‌برانگیز و تردیدآمیز مجری برنامه درباره میزان قدرت اجرایی دولت در قبال نهادهای نظامی و امنیتی، پرده از وجود تیمی برداشت که به گفته او «اختیار دارند تصمیم بگیرند و تصمیمات با هماهنگی آن‌ها اجرا می‌شود». این سخنان در شرایطی مطرح شد که رسانه‌های غربی با تمرکز بر دوگانگی «میدان و دیپلماسی»، جایگاه رئیس‌جمهور را در ساختار قدرت به چالش می‌کشیدند.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، در نشست خبری دیروز خود با تایید این موضوع، از این نهاد با عنوان کمیته «تخصصی» یاد کرد و حضور عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در این جمع عالی را گواهی بر هماهنگی کامل دستگاه دیپلماسی با تدابیر کلان امنیت ملی دانست. بقایی تاکید کرد که این کمیته نشانه رسیدگی متمرکز نظام به پرونده مذاکرات است تا از هرگونه پراکنده‌گویی یا اتخاذ مواضع متناقض در سیاست خارجی جلوگیری شود. این اظهارات درواقع پاسخی به سوالات پی‌درپی خبرنگاران آمریکایی بود که می‌پرسیدند: «اگر توافق دیگری امضا شود، چه کسی تضمین می‌دهد که سپاه از آن اطاعت کند؟» یا «اساسا معلوم است چه کسی کنترل ایران را در دست دارد؟»
پنج صندلی ثابت و چالش نفر ششم
پس از سخنان رئیس‌جمهور، موجی از گمانه‌زنی‌های رسانه‌ای درباره هویت این شش نفر فضای سیاسی را دربرگرفت. اگرچه هیچ فهرست رسمی از سوی دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی منتشر نشده، اما تحلیلگران با کنار هم قرار دادن قطعات پازل و سوابق حقوقی، به نتایج مشابهی رسیده‌اند. به گزارش خبرآنلاین، ترکیب احتمالی این گروه شامل مسعود پزشکیان در مقام رئیس‌جمهور، محمدباقر قالیباف رئیس مجلس شورای اسلامی، محسن رضایی دبیر شورای عالی امنیت ملی، سرلشکر علی عبداللهی رئیس ستاد کل نیروهای مسلح و سردار احمد وحیدی فرمانده کل سپاه است.
اگرچه کمیته شش نفره به‌عنوان «هسته سخت» تصمیم‌سازی عمل می‌کند، اما بر اساس اصل ۱۷۶ قانون اساسی، همچنان بازوی تخصصی شورای عالی امنیت ملی محسوب می‌شود و مصوبات آن برای اجرا نیازمند تایید نهایی مقام رهبری است. کارکرد اصلی این تیم، ایجاد یک «صدای واحد» و جلوگیری از ناهماهنگی‌های هزینه‌زا در مقاطع حساس است
با این حال، در مورد عضو ششم، روایت‌ها متفاوت است؛ برخی منابع از غلامحسین محسنی اژه‌ای رئیس قوه قضائیه نام برده‌اند تا تمامی سران قوا در این کمیته حضور داشته باشند، اما برخی دیگر با استناد به سخنان اخیر سخنگوی وزارت خارجه، عباس عراقچی را به عنوان مهره کلیدی و نفر ششم این حلقه معرفی می‌کنند. این تفاوت در روایت‌ها نشان‌دهنده ماهیت تخصصی این کمیته است که بسته به موضوع مذاکرات، ترکیب خود را میان مقامات سیاسی و نظامی تنظیم می‌کند تا بیشترین کارایی را در بن‌بست‌شکنی‌های دیپلماتیک داشته باشد. نکته قابل توجه این است که در شورای عالی امنیت ملی، تمام مسئولان ارشد نظامی، امنیتی، سیاسی و اقتصادی حضور دارند، اما جمع کردن حدود نیمی از اعضای همین شورا در تیمی شش‌نفره، نشان‌دهنده ایجاد یک «هسته سخت» برای تصمیم‌گیری‌های سریع‌تر و محرمانه‌تر است.
ریشه‌های تاریخی و نسبت کمیته با شعام
برخلاف تصور اولیه که این کمیته را ابداعی جدید در دولت چهاردهم می‌داند، بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد که این سازوکار ریشه در دهه‌های گذشته دارد. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، پیش‌تر در گفت‌وگویی تفصیلی با برنامه «ماجرای جنگ» فاش کرده بود که این سازوکار در داخل دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی (شعام) مسبوق به سابقه است. به گفته وی، این نهاد در ابتدا «کمیته هسته‌ای» و سپس «کمیته مذاکره» نام داشت و در نهایت به «کمیته شش‌نفره» معروف شد.
عراقچی توضیح داده بود که در دوران دبیری علی شمخانی و سپس علی لاریجانی، این کمیته تحت مسئولیت مستقیم آن‌ها فعالیت می‌کرد و وظیفه داشت چارچوب‌های دقیق مذاکراتی را تدوین کند. به گزارش منابع خبری، جایگاه این کمیته در واقع یک بازوی مشورتی و تصمیم‌ساز برای شورای عالی امنیت ملی است. طبق اصل ۱۷۶ قانون اساسی، اگرچه این تیم شش‌نفره قدرت بالایی در تدوین راهبردها دارد، اما مصوبات نهایی همچنان باید در صحن اصلی شورای عالی امنیت ملی مطرح و در نهایت به تایید رهبری برسد تا وجاهت قانونی و اعتبار اجرایی پیدا کند. این ساختار نشان می‌دهد که کمیته شش‌نفره نه یک نهاد موازی، بلکه یک «کارگروه عالی» برای پختن تصمیمات پیش از ارائه به سطوح عالی‌تر است.
فلسفه تشکیل
یکی از دلایل اصلی تاکید بر وجود این کمیته، تجربیات تلخ ناهماهنگی در ماه‌های اخیر بوده است. مواردی نظیر ابهامات پیرامون تفاهم‌نامه اسلام‌آباد و واکنش‌های متناقض نهادهای مختلف به آن، ضرورت وجود یک مرکز ثقل برای هماهنگی را بیش از پیش نمایان کرد. در نمونه‌ای دیگر، اظهارات محسن رضایی درباره تهدید فرودگاه‌های کشورهای همسایه و تکذیب فوری آن توسط دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی، نشان داد که حتی در سطوح عالی نیز لکنت‌های ارتباطی می‌تواند هزینه‌زا باشد.
تشکیل یا بازفعال‌سازی کمیته شش‌نفره در واقع واکنشی به این ناهماهنگی‌هاست. این کمیته وظیفه دارد تا پیش از آنکه موضعی به صورت عمومی اعلام شود، تمام جوانب نظامی، امنیتی، اقتصادی و دیپلماتیک آن را در یک اتاق فکر مشترک بررسی کند. هدف نهایی این است که کشور با یک صدای واحد در عرصه بین‌المللی ظاهر و از ارسال سیگنال‌های متضاد که می‌تواند به عنوان ضعف تعبیر شود، جلوگیری شود. در واقع، کارکرد این تیم را به‌طور عمده باید تدوین سیاست‌هایی دانست که از طریق حلقه «واسط» به اطلاع رهبر می‌رسند؛ راهکارهایی که اگر قرار باشد به امضای سندی رسمی منجر شوند، آن سند همچنان نیازمند تصویب شعام و تایید نهایی است.
پیام‌های بین‌المللی و بازدارندگی دیپلماتیک در نیویورک
اشاره رئیس‌جمهور به این تیم در خاک آمریکا، یک اقدام بازدارنده دیپلماتیک محسوب می‌شود. در شرایطی که جریان‌های تندرو در واشنگتن مدام بر این نکته تاکید می‌کنند که دولت در ایران فاقد قدرت واقعی است و تصمیمات اصلی در جای دیگری گرفته می‌شود، رونمایی از تیمی که فرماندهان عالی نظامی در کنار سران قوا در آن حضور دارند، به معنای آن است که هرگونه توافق احتمالی با این تیم، مورد تایید تمام ارکان قدرت در ایران خواهد بود. این اقدام پیامی داخلی هم دارد که برخی تندروها بدانند اگر تصمیم به اقدامی از سوی دولت گرفته شود، اجماع نظام بوده است.
تحلیلگران سیاسی بر این باورند، این اقدام تلاشی برای «اعتبارسازی» برای دستگاه دیپلماسی است. نظام با رسمیت بخشیدن به این کمیته، قصد دارد به طرف مقابل بفهماند که مذاکره با عباس عراقچی یا مسعود پزشکیان، به معنای مذاکره با کل ساختار قدرت در جمهوری اسلامی است و نیروهای مسلح نیز بخشی از این فرآیند تصمیم‌گیری و متعهد به نتایج آن هستند. این موضوع می‌تواند وزن چانه‌زنی ایران را در میز مذاکرات به شدت افزایش دهد. خبرنگار فاکس‌نیوز در مصاحبه با پزشکیان پرسیده بود: «چرا پرزیدنت ترامپ باید با شما مذاکره کند و نه با ژنرال وحیدی؟»؛ وجود این کمیته پاسخ مستقیمی به این دست تشکیک‌هاست.
اتاق جنگ دیپلماتیک
کمیته شش‌نفره را باید «اتاق فکر راهبردی» ایران در یکی از پیچیده‌ترین دوران‌های گذار دانست. این نهاد با تجمیع نخبگان سیاسی و نظامی، سعی دارد هزینه‌های تصمیم‌گیری در پرونده‌های کلان را کاهش داده و ضریب اطمینان مصوبات را بالا ببرد. اگرچه ابهاماتی در مورد نحوه ارتباط این کمیته با حلقه «رابط» رهبری و نقش افرادی که به عنوان واسط عمل می‌کنند مطرح شده است، اما تایید رسمی فعالیت آن نشان‌دهنده عزم کشور برای ورود به یک فاز جدید از مدیریت بحران است.
این کمیته نه تنها مسئول هدایت مذاکرات، بلکه مسئول حفظ انسجام داخلی در برابر فشارهای خارجی و تحریم‌هاست. موفقیت این سازوکار در ماه‌های آینده، تعیین‌کننده مسیر سیاست خارجی ایران و نحوه تعامل تهران با جهان در دوران پس از انتخابات سرنوشت‌ساز آمریکا خواهد بود. آنچه مشخص است، این است که دیپلماسی ایرانی اکنون با تکیه بر این کمیته شش‌نفره، به دنبال پیوند زدن «اقتدار میدانی» و «ظرافت دیپلماتیک» در قالب یک ساختار واحد و نفوذناپذیر است. این کمیته، نماد گذار از تصمیم‌گیری‌های فردی به سمت یک خرد جمعی حاکمیتی برای تامین منافع ملی در برابر طوفان‌های بین‌المللی است. با توجه به جایگاه حقوقی شورای عالی امنیت ملی، ترکیب اعضای آن و میزان کنترل رهبر بر تصمیماتش، این کمیته شش‌نفره در واقع مأموریت دارد تا پیچیده‌ترین پرونده قرن اخیر ایران را به سرانجام برساند.
دیدگاه تان را بنویسید