واکاوی ابعاد دیدار وزیر دارایی آمریکا با مقامات بغداد و واکنش تند تهران؛
آسمان همسایه در انتظار معجزه دیپلماتیک
طهمورث گیلانی
در روزهایی که انتظار می‌رفت با خروج تدریجی نیروهای نظامی آمریکا از خاک عراق، حاکمیت ملی این کشور در تمامی ابعاد تقویت شود، دیدار اسکات بسنت، وزیر دارایی آمریکا با فواد حسین، وزیر امور خارجه عراق در روز پنجشنبه ۹ مهرماه، نشان داد که نفوذ واشنگتن از حوزه نظامی به حوزه «طرد اقتصادی» تغییر شکل داده است. به گزارش منابع خبری در واشنگتن، این نشست که در فضایی سنگین برگزار شد، متمرکز بر راهبردهایی بود که دسترسی ایران به منابع ارزی و شبکه‌های مواصلاتی همسایگانش را محدودتر کند. اسکات بسنت در این دیدار بر لزوم پایبندی کامل بغداد به تحریم‌های هوانوردی علیه شرکت‌های ایرانی تأکید کرده و هشدار داده است که هرگونه تخطی از این پروتکل‌ها می‌تواند عواقب سنگینی برای سیستم بانکی و فرودگاهی عراق به همراه داشته باشد؛ موضوعی که بلافاصله با واکنش تند و بیانیه‌ای سرگشاده از سوی تهران مواجه شد.
تحلیل‌ها نشان می‌دهد که ایالات متحده با استفاده از ابزار تحریم‌های ثانویه، در تلاش است تا پیوندهای استراتژیک میان ایران و عراق را در حساس‌ترین نقاط تماس، یعنی حمل‌ونقل و توریسم مذهبی، از میان ببرد. با این حال، این رویکرد بیش از آنکه بر دولت‌ها فشار وارد کند، معیشت، سلامت و باورهای مذهبی توده‌های مردم را هدف قرار داده است. در این میان، دولت عراق در موقعیت دشواری قرار گرفته؛ از یک سو نیازمند حفظ روابط با واشنگتن برای ثبات اقتصادی و دسترسی به درآمدهای نفتی خود در بانک‌های آمریکایی است و از سوی دیگر، نمی‌تواند چشمان خود را بر واقعیت‌های جغرافیایی، امنیتی و مذهبی همسایه خود ببندد. به نظر می‌رسد تنها راه برون‌رفت از این وضعیت، یک ابتکار دیپلماتیک دوجانبه برای تعریف «استثناهای انسانی و مذهبی» است تا روابط آینده دو کشور فدای تنش‌های گذرا و تحمیلی نشود.
بیانیه وزارت خارجه؛ دفاع از پیوندهای فراملی
ساعاتی پس از انتشار اخبار دیدار بسنت و فواد حسین؛ وزارت امور خارجه ایران با صدور بیانیه‌ای صریح و چندبعدی، اقدامات آمریکا را به عنوان دخالت در امور داخلی منطقه محکوم کرد. در این بیانیه آمده است: «جمهوری اسلامی ایران ضمن احترام به حاکمیت ملی جمهوری عراق، خواستار اتخاذ تصمیم‌های مقتضی در مواجهه با تروریسم اقتصادی و فتنه‌انگیزی آمریکا، برای رفع محدودیت‌ها و بازگشت به شرایط عادی در پروازهای خطوط هوایی دو کشور در راستای مصالح و منافع دو ملت است.» دستگاه دیپلماسی ایران در این متن با ادبیاتی محکم تأکید کرده است که روابط دو کشور فراتر از مناسبات متعارف همسایگی و بر پایه پیوندهای عمیق تاریخی و مذهبی استوار است که با بخشنامه‌های سیاسی قابل ابطال نیست.
این موضع‌گیری یعنی تهران، محدودیت‌های هوایی را نه یک مسئله فنی یا اداری، بلکه یک «دسیسه خطرناک» برای خدشه وارد کردن به روابط راهبردی تهران-بغداد می‌بیند. واقعیت این است که تردد سالانه میلیون‌ها زائر و دانشجو میان دو کشور، این رابطه را به یک شبکه مویرگی تبدیل کرده که قطع کردن آن هزینه‌های اجتماعی و امنیتی سنگینی در پی خواهد داشت. تحلیلگران معتقدند که تأکید ایران بر «رویکرد مستقل و آینده‌نگرانه» از سوی بغداد، پیامی است به دولت عراق تا اجازه ندهد حریم هوایی‌اش به ابزاری برای فشار علیه همسایگان تبدیل شود. در افق آینده، اگرچه تحریم‌ها چالش‌زا هستند، اما می‌توانند محرکی برای تقویت زیرساخت‌های جایگزین مانند خطوط ریلی سریع‌السیر باشند تا تاب‌آوری این رابطه در برابر تکانه‌های تحریمی غرب افزایش یابد و وابستگی به آسمان تحت کنترل رادارهای فرامنطقه‌ای کاهش یابد؛ اما با این وجود صحبت از امروز است و تحریم‌های فزاینده آمریکا که منجر به قطع ارتباط دو همسایه شده است.
تحریم‌های هوایی اخیر که با فشار مستقیم واشنگتن بر بغداد اجرایی شده، فراتر از یک بن‌بست فنی در صنعت هوانوردی، نشان‌دهنده تلاش آمریکا برای تبدیل «آسمان منطقه» به ابزاری جهت گسستن پیوندها میان ایران و عراق است. این «عملیات طرد اقتصادی» در حالی تردد میلیون‌ها زائر و دانشجو را هدف قرار داده که دولت عراق میان چکش تحریم‌های خزانه‌داری آمریکا و سندان ضرورت‌های همسایگی گرفتار شده است
چالش زائران و بن‌بست فرودگاه‌های نجف و مشهد
ابعاد انسانی این تحریم‌ها زمانی آشکارتر می‌شود که به آمارهای خیره‌کننده ارائه شده توسط وزیر خارجه عراق در قلب واشنگتن توجه کنیم. فواد حسین در گفتگو با خبرگزاری شفق نیوز فاش کرد که در دیدار با مقامات ارشد دولت آمریکا، صریحا از تأثیر مخرب این ممنوعیت‌ها بر حرکت میلیون‌ها انسان سخن گفته است. وی با اشاره به میزبانی سالانه ۵ میلیون زائر ایرانی در عراق و سفر ۳ میلیون عراقی به مشهد مقدس، اظهار کرد: «اعمال هرگونه محدودیت در پروازهای بین فرودگاه نجف و مشهد، به دلیل ابعاد دینی و اجتماعی، موضوعی حساس است و به راهکارهای ویژه نیاز دارد.» این در حالی است که پیشتر منابع دولتی عراق از دریافت هشدارهای جدی و مستقیم واشنگتن مبنی بر تحریم هر شرکت یا فرودگاهی که به پروازهای ایرانی خدمات زمینی، سوخت یا اجازه فرود بدهد، خبر داده بودند.
این تضاد میان نیازهای مذهبی مردم و فشارهای سیاسی خارجی، دولت بغداد را به سمت یک بازی پیچیده دیپلماتیک برای کسب معافیت‌های موردی سوق داده است. به گزارش ایرنا، اگرچه مجوزهای محدودی برای شرکت هواپیمایی عراق صادر شده تا بتواند در شرایط خاص و تحت ضوابط سخت‌گیرانه مسافران را جابه‌جا کند، اما توقف پروازهای شرکت‌های ایرانی در فرودگاه‌های نجف، اربیل و سلیمانیه همچنان به عنوان یک زخم باز در روابط دوجانبه باقی مانده است.
متغیری جدید در معادلات
همزمان با بحران هوایی، موضوع امنیت مرزی و خلع سلاح گروه‌های مسلح نیز به یکی از حواشی پررنگ میان ایران و عراق تبدیل شده است. نخست‌وزیر عراق درست یک روز پس از پایان مأموریت ائتلاف نظامی آمریکا، ضرب‌الاجلی را برای کنترل سلاح در این کشور تعیین کرد. علی الزیدی در بیانیه‌ای اعلام کرد که از ابتدای اکتبر، روند برخورد با سلاح‌های خارج از کنترل دولت آغاز شده و تا ژوئن ۲۰۲۷ ادامه خواهد داشت. این اقدام که با هدف تقویت حاکمیت مرکزی صورت می‌گیرد، به طور مستقیم با فشارهای آمریکا برای محدود کردن نفوذ گروه‌های نزدیک به ایران گره خورده است. الزیدی تأکید کرده است که اجازه نخواهد داد از خاک یا حریم هوایی عراق برای حمله به کشورهای دیگر استفاده شود؛ پیامی که همزمان خطاب به واشنگتن و تهران صادر شده است.
در این میان، تثبیت جایگاه حشدالشعبی در ساختار رسمی امنیتی عراق، پارادوکسی را در روابط بغداد و واشنگتن ایجاد کرده است. در حالی که آمریکا به دنبال کاهش نفوذ این نیروهاست، دولت عراق لایحه‌ای را برای قانونی کردن کامل مزایا و ساختار اداری آن‌ها به پارلمان فرستاده است. تحلیل این وضعیت بیانگر این نکته است که عراق در تلاش است تا با یک دست به مطالبات امنیتی آمریکا پاسخ دهد و با دست دیگر، ستون‌های داخلی قدرت خود را که پیوند نزدیکی با ایران دارند، حفظ کند. در آینده، این توازن قوای داخلی می‌تواند بر سرنوشت تحریم‌های هوایی نیز اثرگذار باشد؛ چرا که هرگونه فشار بیش از حد بر شبکه پروازی ایران، ممکن است با واکنش‌های متقابل در پارلمان عراق و فشار گروه‌های سیاسی برای اخراج کامل نفوذ اقتصادی آمریکا مواجه شود اما تاکنون آمریکا موفق شده است عراق را به کاهش پروازها و حتی قطع ارتباط کامل با تهران سوق دهد.
انسداد در اقلیم کردستان
گزارش‌های میدانی حاکی از آن است که وضعیت در شمال عراق به مراتب پیچیده‌تر از مرکز است. پروازهای میان ایران و فرودگاه‌های بین‌المللی اربیل و سلیمانیه از بامداد سوم مهرماه به طور کامل متوقف شده است. مدیر فرودگاه اربیل در گفتگو با رسانه‌ها تأکید کرد که این تصمیم ناشی از فشارهای بین‌المللی بر زنجیره تأمین و خدمات فرودگاهی است. حتی پروازهای ماهان ایر که از پیش برنامه‌ریزی شده بود، لغو شده و مسافران در وضعیت بلاتکلیفی قرار گرفته‌اند. این در حالی است که فرودگاه‌های اقلیم همچنان به مقاصدی چون دبی و استانبول پرواز دارند، که نشان‌دهنده هدفمند بودن این انسداد تنها علیه مسیرهای منتهی به ایران است.
وضعیت در شمال عراق به مراتب پیچیده‌تر از مرکز است. پروازهای میان ایران و فرودگاه‌های بین‌المللی اربیل و سلیمانیه از بامداد سوم مهرماه به طور کامل متوقف شده است. اقلیم کردستان به دلیل وابستگی‌های اقتصادی و سیاسی خاص به غرب، آسیب‌پذیری بیشتری در برابر دستورالعمل‌های خزانه‌داری آمریکا نشان داده است
اقلیم کردستان به دلیل وابستگی های اقتصادی و سیاسی خاص به غرب، آسیب‌پذیری بیشتری در برابر دستورالعمل‌های خزانه‌داری آمریکا نشان داده است. این انسداد هوایی در شمال، نه تنها تجارت مرزی را مختل کرده، بلکه دانشجویان و بازرگانان اقلیم را که از زیرساخت‌های آموزشی و درمانی ایران استفاده می‌کردند، با بن‌بست مواجه ساخته است. در همین راستا، دیپلماسی منطقه‌ای ایران باید علاوه بر بغداد، کانال‌های مستقیم و فعالی را با اربیل بازسازی کند تا از تبدیل شدن اقلیم به نقطه ضعف روابط راهبردی دو کشور جلوگیری شود. حل این گره هوایی در شمال، نیازمند توافقات فنی جدیدی است که بتواند خدمات فرودگاهی را از شمول تحریم‌های مستقیم خارج سازد.
فشار از پایین به بالا
در کنار بیانیه‌های دولتی، واکنش مراجع دینی در عراق نشان‌دهنده عمق نارضایتی‌های اجتماعی از محدودیت‌های اعمال شده است. دفتر آیت‌الله مدرسی در بیانیه‌ای صریح، بستن حریم هوایی را سیاستی «ناشایست» برای دولت عراق توصیف کرد که با اصول حسن همجواری و کرامت زائران در تضاد است. این موضع‌گیری مذهبی، فشار سنگینی را بر دولت عراق وارد کرده است تا راهکاری سریع برای خروج از این بن‌بست بیابد. همچنین، فعالان اقتصادی در بصره و نجف هشدار داده‌اند که تداوم این وضعیت می‌تواند منجر به افزایش قیمت کالاها و خدمات زیارتی شود که در نهایت دود آن به چشم اقشار ضعیف هر دو ملت خواهد رفت.
موضوع تحریم هوایی از یک بحث صرفاً سیاسی خارج و به یک مطالبه عمومی در سطح مذهبی و معیشتی تبدیل شده است. در نظام سیاسی عراق که مرجعیت و افکار عمومی شیعی نقش تعیین‌کننده‌ای دارند، دولت نمی‌تواند برای مدت طولانی در برابر این فشارها مقاومت کند. پیش‌بینی می‌شود که در هفته‌های آتی، شاهد لابی‌های گسترده‌تر مقامات عراقی در واشنگتن برای دریافت معافیت‌های دائم (و نه فقط یک‌ماهه) باشیم. این فشار از پایین به بالا، ابزاری قدرتمند در دست دیپلمات‌های ایرانی است تا در مذاکرات خود با طرف عراقی، بر لزوم ایستادگی در برابر خواسته‌های غیرمنطقی آمریکا تأکید کنند.
ضرورت عبور از وابستگی هوایی
یکی از نکات کلیدی که در دیدار اخیر فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی ایران و سفیر عراق مورد توجه قرار گرفت، ضرورت توسعه مسیرهای ریلی و دریایی بود. فرزانه صادق در این دیدار با اشاره به ظرفیت‌های بندر خرمشهر و مسیرهای ریلی شلمچه-بصره، تأکید کرد که پیوندهای دو ملت نباید تنها به آسمان وابسته باشد. به گزارش شفقنا، وزیر راه ایران معتقد است که ایجاد تنوع در مسیرهای مواصلاتی، بهترین پدافند غیرعامل در برابر تحریم‌های هوایی است. سفیر عراق نیز با تأیید این مطلب، از بررسی سازوکارهای جدید برای تسهیل تردد زائران از طریق دریا و زمین خبر داد تا در صورت تداوم بحران هوایی، جریان حرکت زائران متوقف نشود. بحران فعلی هوایی باید به عنوان یک زنگ خطر برای سیاست‌گذاران هر دو کشور تلقی شود. وابستگی بیش از حد به صنعت هوانوردی که به شدت تحت تأثیر فناوری و قوانین بین‌المللی تحت کنترل غرب است، یک نقطه ضعف استراتژیک محسوب می‌شود. سرمایه‌گذاری مشترک بر خطوط راه‌آهن سراسری که مشهد را به کربلا و نجف متصل کند، نه تنها تحریم‌ناپذیر است، بلکه هزینه‌های سفر را برای زائران به شدت کاهش می‌دهد. ناظران بر این باورند در روابط آینده، دیپلماسی حمل‌ونقل باید به اولویت اول کمیسیون‌های مشترک اقتصادی تبدیل و امنیت تردد میان دو ملت تضمین شود. در همین راستا نباید این جریان موقت تحریم‌ها را با گره‌‌های بزرگ‌تر پیچیده کنیم و رایزنی‌ها می‌تواند راهگشا باشد.
چشم‌انداز بازگشایی و ضرورت اقدام دیپلماتیک واحد
سخنان سفیر عراق در تهران مبنی بر اینکه «پروازهای میان دو کشور به زودی از سر گرفته خواهد شد»، نشان‌دهنده وجود اراده‌ای جدی برای حل بحران است. یاسر عبدالزهرا الحجاج تأکید کرده است که هیچ تصمیمی نمی‌تواند از عمق روابط ریشه‌دار دو کشور بکاهد. با این حال، تحقق این وعده نیازمند یک اقدام دیپلماتیک واحد و هماهنگ میان وزارتخانه‌های خارجه، راه و سازمان‌های هواپیمایی دو کشور است. بنا به روایت‌های منتشر شده، مذاکرات در سطوح عالی برای ایجاد یک «کریدور سبز هوایی» که از شمول تحریم‌های عمومی خارج باشد، در جریان است، ولی تحریم‌های هوایی آمریکا علیه ایران، عراق را در موقعیت دشوار «اجبار بین‌المللی» قرار داده است. کلید حل این معما در «شجاعت سیاسی» دولت بغداد و «صبر راهبردی» تهران نهفته است. برای حفظ و ارتقای روابط در آینده، دو کشور باید به سمت امضای پیمان‌های امنیتی و اقتصادی دوجانبه‌ای حرکت کنند که در آن حق تردد اتباع و زائران به عنوان یک حق بنیادین و غیرقابل تحریم به رسمیت شناخته شود. تنها با یک رویکرد مستقل و مبتنی بر مصالح مشترک است که می‌توان از خواست‌های خارجی عبور کرد و آسمان دو کشور را دوباره به روی زائران و مسافران گشود. روابط ایران و عراق، آزمونی برای دیپلماسی همسایگی در عصر تحریم‌های هوشمند است که پیروزی در آن، نیازمند هوشمندی مضاعف و همگرایی منطقه‌ای است.
دیدگاه تان را بنویسید