سفر «پزشکیان» به بیشکک در یکی از سختترین مقاطع سیاست خارجی انجام شد
دیپلماسی ایران در شانگهای؛ بازگشت جنگ به هرمز
«مسعود پزشکیان» رئیسجمهور ایران، در حالی برای شرکت در اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای وارد بیشکک شده که همزمان با آغاز این نشست، تنش نظامی میان ایران و آمریکا پس از چند هفته بار دیگر در منطقه خلیج فارس و تنگه هرمز شعلهور شده است؛ وضعیتی که سفر رئیسجمهور پزشکیان به قرقیزستان را از یک حضور معمول در یک نشست بینالمللی فراتر برده و آن را به یکی از مهمترین صحنههای رایزنی دیپلماتیک تهران در شرایط جنگ تبدیل کرده است. در نخستین روز حضور پزشکیان در بیشکک، دیدار او با «نارندرا مودی» نخستوزیر هند انجام شد؛ دیداری که در میان ملاقاتهای دوجانبه رئیسجمهور ایران، دستکم در شرایط فعلی، از اهمیت ویژهای برخوردار است. دو طرف درباره آخرین وضعیت روابط تهران و دهلینو و راههای گسترش همکاریهای مشترک گفتوگو کردند و بر تقویت مناسبات دوجانبه تأکید داشتند. اهمیت ملاقات پزشکیان با مودی، تنها به روابط دوجانبه ایران و هند محدود نمیشود. هند یکی از کشورهایی است که تحولات تنگه هرمز و امنیت جریان انرژی در خلیج فارس مستقیماً بر منافع اقتصادی و امنیت انرژی آن اثر میگذارد. به همین دلیل، دیدار پزشکیان و مودی در شرایطی که درگیری نظامی در هرمز دوباره آغاز شده، واجد اهمیتی فراتر از دستورکارهای معمول روابط تهران و دهلینو است. خانمها و آقایان، به«میز سیاستخارجی توسعه ایرانی» خوش آمدید.
حمیدرضا مهدیزاده
سفر پزشکیان به بیشکک در حالی انجام میشود که شامگاه یکشنبه و بامداد روز دوشنبه، رویارویی نظامی ایران و آمریکا بار دیگر به تنگه هرمز کشیده شد.
ارتش آمریکا اعلام کرده است که در نخستین اقدام نظامی مستقیم خود علیه ایران پس از حدود یک ماه، مواضعی را در جزیره لارک هدف قرار داده و دو سکوی پرتاب راکت ایران را منهدم کرده است. منابع آمریکایی همچنین مدعی شدهاند که اهداف دیگری مرتبط با مینهای دریایی در این عملیات مورد حمله قرار گرفتهاند.
ایران نیز در واکنش، از انجام حملات موشکی علیه مواضع و پایگاههای مرتبط با نیروهای آمریکایی در منطقه خبر داده است. گزارش الجزیره از حمله ایران به دو پایگاه آمریکایی در اردن پس از حمله آمریکا به لارک حکایت دارد.
به این ترتیب، مسئله هرمز بار دیگر از یک موضوع صرفاً اقتصادی و امنیتی به یکی از کانونهای اصلی رویارویی مستقیم تهران و واشنگتن تبدیل شده است.
اهمیت این تحول برای سفر پزشکیان زمانی بیشتر مشخص میشود که بدانیم همزمان با افزایش تنش نظامی، اجلاس سازمان همکاری شانگهای در بیشکک با حضور رهبران ایران، چین، روسیه و هند برگزار میشود؛ کشورهایی که هر یک بهطور مستقیم یا غیرمستقیم از تبعات جنگ و بیثباتی در مسیرهای انرژی و تجارت منطقه تأثیر میپذیرند.
افزایش قیمت نفت در پی حملات اخیر نیز نشان میدهد که بازگشت درگیری به هرمز تنها یک تحول نظامی نیست و میتواند پیامدهای اقتصادی گستردهتری برای بازار انرژی و اقتصاد جهانی داشته باشد.
مودی؛ نخستین و مهمترین دیدار پزشکیان
در چنین فضایی، نخستین ملاقات مهم پزشکیان در بیشکک با نخستوزیر هند انجام شد.
در این دیدار، دو طرف ضمن بررسی آخرین وضعیت روابط دوجانبه، بر ضرورت ارتقای همکاریهای ایران و هند در حوزههای مورد علاقه دو کشور تأکید کردند.
اما بخش مهمتر این ملاقات را باید در شرایط منطقهای حاکم بر آن جستوجو کرد.
هند از یک سو روابط اقتصادی و انرژی مهمی با منطقه خلیج فارس دارد و از سوی دیگر، ایران را بهعنوان یکی از مسیرهای مهم ارتباطی خود با آسیای مرکزی، روسیه و اروپا میبیند. در نتیجه، هرگونه اختلال طولانیمدت در تنگه هرمز میتواند بر محاسبات اقتصادی و راهبردی دهلینو اثر بگذارد.
از سوی دیگر، پزشکیان در این دیدار از مودی خواسته است از ظرفیت ارتباطی خود برای کمک به بازگشت آمریکا از مسیر جنگ به مسیر توافق استفاده کند. رئیسجمهور ایران همچنین تأکید کرده است که تهران همچنان به دنبال مسیر توافق و تفاهم است و ادامه جنگ را نه به سود ایران و نه به سود منطقه میداند.
این موضع از منظر سیاست خارجی ایران اهمیت دارد: تهران در شرایطی که در میدان نظامی با آمریکا درگیر است، در سطح دیپلماتیک همچنان بر امکان توافق و پایان جنگ تأکید میکند.
پیامی که پزشکیان در بیشکک منتقل میکند، بنابراین دو وجه همزمان دارد؛ از یک سو تأکید بر آمادگی ایران برای مقابله با حملات نظامی و از سوی دیگر تلاش برای استفاده از ظرفیت قدرتهای آسیایی برای بازگرداندن مسیر بحران به دیپلماسی.
نخستوزیر هند نیز پس از دیدار با پزشکیان، در پیامی بر تعهد دهلینو به تقویت روابط دیرینه با ایران در حوزههای مختلف تأکید کرد.
اهمیت دیدار پزشکیان با شی جینپینگ
در کنار ملاقات با مودی، نگاهها در بیشکک به دیدار مسعود پزشکیان و شی جینپینگ، رئیسجمهور چین دوخته شده است.
شی جینپینگ در بیشکک حضور دارد و دیدارهای خود با مقامهای قرقیزستان و دیگر رهبران حاضر در اجلاس را آغاز کرده است. حضور همزمان شی، مودی و پزشکیان در اجلاس امسال سازمان همکاری شانگهای، به این نشست وزن سیاسی ویژهای داده است.
برای تهران، دیدار با رئیسجمهور چین از این جهت اهمیت دارد که چین مهمترین شریک اقتصادی ایران در میان قدرتهای بزرگ غیرغربی و یکی از بازیگران اصلی معادلات انرژی و تجارت جهانی است.
در شرایطی که آمریکا فشار اقتصادی و تحریمی بر ایران را افزایش داده و همزمان درگیری نظامی دو کشور دوباره به هرمز کشیده شده است، موضع پکن برای تهران اهمیت دوچندان پیدا میکند.
در چنین شرایطی، گفتوگوی پزشکیان و شی میتواند طیفی از مسائل را دربرگیرد؛ از وضعیت جنگ و امنیت منطقه گرفته تا همکاریهای اقتصادی، انرژی، تجارت، تحریمها و آینده مناسبات راهبردی تهران و پکن.
از منظر تهران، مسئله تنها دریافت حمایت سیاسی چین نیست. ایران به دنبال حفظ و گسترش کانالهای اقتصادی خود با چین در شرایط فشار تحریمی است و در عین حال میخواهد بداند پکن در قبال تشدید درگیری در خلیج فارس و تهدید امنیت انرژی چه رویکردی خواهد داشت.
از سوی دیگر، چین نیز منافع مستقیمی در ثبات منطقه دارد. هرگونه اختلال پایدار در تنگه هرمز میتواند بازار جهانی انرژی و زنجیره تجارت چین را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین، بحران هرمز موضوعی نیست که پکن بتواند صرفاً بهعنوان یک اختلاف دوجانبه ایران و آمریکا به آن نگاه کند.
به همین دلیل، دیدار احتمالی پزشکیان و شی میتواند یکی از مهمترین ملاقاتهای سیاسی رئیسجمهور ایران در این سفر باشد؛ بهخصوص اگر دو طرف درباره راههای پایان جنگ، امنیت انرژی و آینده همکاری اقتصادی ایران و چین وارد گفتوگوی جدی شوند.
در همین حال، شی و پوتین دیروز با یکدیگر دیدار کردهاند؛ مسئلهای که نشان میدهد رایزنی میان دو قدرت اصلی شرقی در حاشیه اجلاس در جریان است.
دیدار با پوتین؛ رایزنی همیشه مهم از نگاه طرفداران مسکو در تهران
ملاقات دیگری که در حاشیه اجلاس بیشکک قرار است انجام شود، دیدار رئیسجمهور پزشکیان و «ولادیمیر پوتین» رئیسجمهور روسیه است.
بر اساس اعلام یوری اوشاکوف، دستیار سیاست خارجی رئیسجمهور روسیه، پوتین در جریان اجلاس با پزشکیان دیدار خواهد کرد. این ملاقات در برنامه رایزنیهای دوجانبه رئیسجمهور روسیه قرار گرفته است.
اگرچه از نظر اقتصادی و تجاری، دیدار با مودی و شی میتواند برای تهران اهمیت ویژهای داشته باشد، اما ملاقات با پوتین مطابق معمول به لحاظ اقتصادی آب در هاون کوبیدن اما از منظر رسانههای مجذوب مسکو بهمثابه «فیل هوا کردن» است. دیدارهایی که به قول ما ایرانیان تنها نتیجهاش همواره «آفتابه و لگن هفت دست، شام و ناهار هیچ» است.
دیدار پزشکیان و علیاف؛ اهمیت فراتر از یک دیدار دیپلماتیک
اهمیت دیدار «مسعود پزشکیان» و «الهام علیاف» را باید در شرایطی فراتر از مناسبات معمول تهران و باکو دید. در شرایطی که واشنگتن فشار اقتصادی بر ایران را از طریق تهدید شرکای تجاری تهران به تحریم ثانویه تشدید کرده، حفظ مسیرهای زمینی و منطقهای برای اقتصاد ایران اهمیت راهبردی پیدا کرده است. گزارشهای اخیر نیز نشان میدهد که هدف سیاست جدید آمریکا صرفاً تحریم مجموعهای از شرکتها و اشخاص ایرانی نیست، بلکه افزایش هزینه همکاری اقتصادی کشورهای ثالث با ایران است. در چنین شرایطی، جمهوری آذربایجان یک همسایه معمولی برای ایران نیست. مرز زمینی، دسترسی به قفقاز و مسیرهای ترانزیتی، امکان تجارت غیرنفتی و اتصال ایران به شبکه حملونقل منطقهای، به روابط تهران و باکو وزن اقتصادی ویژهای میدهد. آمار تجارت نیز نشان میدهد که با وجود فشارهای تحریمی، تجارت دو کشور در نیمه نخست ۲۰۲۶ حدود ۴.۵ درصد افزایش یافته و به ۳۱۲.۶ میلیون دلار رسیده است؛ صادرات آذربایجان به ایران نیز بیش از دو برابر شده است.
از این زاویه، توانایی پزشکیان در حفظ کانال ارتباطی با علیاف اهمیت مضاعفی دارد. پزشکیان علاوه بر جایگاه رسمی خود، از ظرفیت هویتی و زبانی مشترک با جامعه آذربایجان و شخص علیاف برخوردار است؛ ظرفیتی که میتواند در کنار دیپلماسی رسمی، به ایجاد اعتماد و کاهش سوءتفاهمها کمک کند. البته نباید این عامل را بیش از اندازه تعیینکننده دانست: روابط تهران و باکو تابع مجموعهای از ملاحظات امنیتی، ژئوپلیتیکی، اقتصادی و روابط جمهوری آذربایجان با ترکیه، اسرائیل، روسیه و غرب است.
از این منظر، دیدار دیروز پزشکیان و علیاف پیام مهمی دارد: تهران در شرایط تشدید فشار آمریکا، صرفاً به دنبال روابط سیاسی با همسایگان نیست؛ بلکه حفظ هرچه بیشتر مسیرهای زمینی، تجاری و ترانزیتی را به یک مؤلفه امنیت اقتصادی تبدیل کرده است. خودِ بیانیه مربوط به دیدار نیز بر بررسی روند همکاریهای تهران و باکو و استفاده از ظرفیتهای موجود برای توسعه و تعمیق مناسبات تأکید کرده است.
اهمیت ملاقات پزشکیان با مودی، تنها به روابط دوجانبه ایران و هند محدود نمیشود. هند یکی از کشورهایی است که تحولات تنگه هرمز و امنیت جریان انرژی در خلیج فارس مستقیماً بر منافع اقتصادی و امنیت انرژی آن اثر میگذارد. به همین دلیل، دیدار پزشکیان و مودی در شرایطی که درگیری نظامی در هرمز دوباره آغاز شده، واجد اهمیتی فراتر از دستورکارهای معمول روابط تهران و دهلینو است
دیدار با شریف، سیگنال مذاکراتی پزشکیان از طریق میانجی
رئیسجمهور در دیدار مهم با نخستوزیر پاکستان، با قدردانی از نقش سازنده اسلامآباد در مذاکرات منجر به توافق اخیر، بر آمادگی ایران برای اجرای این توافق در صورت پایبندی طرف مقابل به تعهدات خود تأکید کرد و گفت: صلح و امنیت پایدار در منطقه جز با همکاری و همدلی کشورهای منطقه و بدون مداخله بیگانگان محقق نخواهد شد.
پزشکیان بهمثابه اظهاراتش در روزها و هفتههای گذشته، از مشارکت و نقش فعال و سازنده دولت پاکستان در مذاکراتی که به توافق اخیر منجر شد، تشکر و قدردانی کرد و اظهار داشت: ایران همچنان آمادگی دارد توافقی را که با تلاش دولت دوست و برادر پاکستان حاصل شده است، اجرا کند؛ مشروط بر اینکه طرف مقابل نیز به تعهدات خود پایبند باشد و آن را اجرا کند.
نخست وزیر پاکستان پس از دیدار امروز با رئیس جمهوری اسلامی ایران در بیشکک گفت که هر زمان ما با یکدیگر دیدار میکنیم، باعث اطمینان و خرسندی است و تاکید می کنم که ما در کنار هم برای صلح در منطقه کار خواهیم کرد.
شهباز شریف هم پس از دیدار با مسعود پزشکیان در حاشیه اجلاس سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای اظهار داشت که ایران و پاکستان دو کشور برادر و همسایه هستند و هر زمان که ما برادران دیدار می کنیم باعث خرسندی و اطمینان عمیق است.
وی افزود: ما نقطه نظرات خود درباره مسائل مهم را تبادل کردیم و امیدواریم که در کنار هم برای ترویج صلح و ثبات در منطقه کار کنیم.
نخست وزیر پاکستان اظهار داشت: تلاش می کنیم که تنش زدایی در منطقه صورت بگیرد.
در کنار ملاقات با مودی، نگاهها در بیشکک به دیدار مسعود پزشکیان و شی جینپینگ، رئیسجمهور چین دوخته شده است. شی جینپینگ در بیشکک حضور دارد و دیدارهای خود با مقامهای قرقیزستان و دیگر رهبران حاضر در اجلاس را آغاز کرده است. حضور همزمان شی، مودی و پزشکیان در اجلاس امسال سازمان همکاری شانگهای، به این نشست وزن سیاسی ویژهای داده است
پزشکیان با چه پیامی به شرق رفته است؟
سفر رئیسجمهور ایران به بیشکک را میتوان در سه سطح مورد بررسی قرار داد.
-در سطح نخست، تهران به دنبال استفاده از سازمان همکاری شانگهای برای تقویت جایگاه سیاسی خود در میان قدرتهای غیرغربی است. اجلاس امسال در شرایطی برگزار میشود که ایران درگیر جنگ و فشارهای اقتصادی و سیاسی با ایالات متحده است و در مقابل، چین و روسیه نیز درگیر رقابت و رویارویی گستردهتری با غرب هستند.
-در سطح دوم، مسئله اقتصاد و تحریمها قرار دارد. ایران میخواهد روابط خود با قدرتهای آسیایی را بهعنوان بخشی از راهبرد کاهش آثار تحریمها توسعه دهد. سازمان همکاری شانگهای نیز ادعا میکند که میتواند خارج از تاثیرپذیری ایالات متحده، بستری برای گسترش تجارت، ترانزیت و همکاری اقتصادی میان اعضا باشد.
-و در سطح سوم، مسئله اصلی و فوری یعنی جنگ و امنیت منطقه قرار دارد.
پزشکیان در حالی وارد بیشکک شده که چند ساعت پیش از آن، ارتش آمریکا مواضعی در جزیره لارک را هدف قرار داده و ایران نیز در پاسخ، به مواضع آمریکایی در منطقه حمله کرده است. این اتفاق عملاً بحران هرمز را دوباره به صدر دستورکار امنیتی منطقه بازگردانده است.
در همین چارچوب، اظهارات پزشکیان درباره اینکه ادامه جنگ به سود ایران و منطقه نیست، اهمیت ویژهای پیدا میکند. رئیسجمهور ایران در بیشکک گفته است: «تهران همچنان تلاش میکند مسیر توافق و تفاهم را دنبال کند و تأکید کرده که ایران به تعهدات خود عمل کرده، اما آمریکا به تعهداتش پایبند نبوده است. »
اجلاس بیشکک در واقع صحنه همزمان چند پیام است.
حضور شی جینپینگ، پوتین، مودی و پزشکیان در کنار یکدیگر، «با همه تناقضات در منافع دوجانبه با آمریکا» ظاهرا باید نشاندهنده اهمیت روزافزون چارچوبهای آسیایی در سیاست بینالملل باشد! وشاید از این منظر است که رسانههای بینالمللی نیز بر همزمانی این حضور با جنگ ایران و آمریکا و فشارهای فزاینده واشنگتن بر تهران تأکید کردهاند.
پوتین در جریان اجلاس با پزشکیان دیدار خواهد کرد. اگرچه از نظر اقتصادی و تجاری، دیدار با مودی و شی میتواند برای تهران اهمیت ویژهای داشته باشد، اما ملاقات با پوتین مطابق معمول به لحاظ اقتصادی آب در هاون کوبیدن و از منظر رسانههای مجذوب مسکو بهمثابه «فیل هوا کردن» است
با این حال، نباید از این حضور مشترک نتیجه گرفت که میان این کشورها یک ائتلاف نظامی یا سیاسی منسجم علیه آمریکا شکل گرفته است. منافع چین، روسیه و هند در بسیاری از موضوعات با یکدیگر متفاوت است و هر سه کشور نیز محاسبات مستقل خود را در قبال جنگ ایران و آمریکا دارند.
برای ایران، مسئله مهمتر این است که آیا میتواند این تضاد منافع را به فرصت دیپلماتیک تبدیل کند یا نه.
هند میتواند در حوزه دیپلماسی و انرژی نقش داشته باشد؛ چین در اقتصاد، تجارت و انرژی وزن بالایی دارد؛ روسیه لاف اهمیتش در حوزه امنیت و سیاست منطقهای میزند و سازمان همکاری شانگهای نیز مدعی است که بستری برای جمعکردن این ظرفیتها در یک چارچوب چندجانبه فراهم کرده است.
جمعبندی: هرمز، مهمتر از همیشه
سفر پزشکیان به بیشکک در ظاهر برای شرکت در اجلاس سازمان همکاری شانگهای انجام شده، اما شرایط منطقهای باعث شده است این سفر به یک ماموریت دیپلماتیک در میانه جنگ تبدیل شود.
در حال حاضر، دیدار با مودی مهمترین ملاقات انجامشده پزشکیان است؛ دیداری که علاوه بر روابط تهران و دهلینو، به دلیل جایگاه هند در بازار انرژی و تجارت منطقه و حساسیت این کشور نسبت به امنیت تنگه هرمز، اهمیت ویژهای دارد.
پس از آن، چشمها به دیدار پزشکیان با شی جینپینگ دوخته شده است؛ ملاقات با رئیسجمهور چین میتواند از نظر آینده روابط اقتصادی تهران و پکن، تحریمها، امنیت انرژی و رویکرد چین نسبت به جنگ ایران و آمریکا اهمیت زیادی داشته باشد.
دیدار با پوتین هم مطابق معمول با سروصدای زیاد توسط رسانههای وابسته به حاکمیت در تهران و مسکو صورت میگیرد.اما در نهایت، متغیر تعیینکننده سفر پزشکیان نه صرفاً متن بیانیههای اجلاس شانگهای، بلکه تحولات میدان در هرمز خواهد بود.
بازگشت درگیری مستقیم ایران و آمریکا به تنگه هرمز، درست در زمانی که رهبران چین، روسیه، هند و ایران در بیشکک گرد آمدهاند، اهمیت این اجلاس را به شکل محسوسی افزایش داده است. اکنون هرگونه تحول در هرمز میتواند بر محاسبات دیپلماتیک این کشورها اثر بگذارد و بالعکس، مواضع چین، روسیه و هند در بیشکک میتواند بر فضای سیاسی پیرامون بحران ایران و آمریکا تأثیر بگذارد.
از این منظر، بیشکک برای تهران صرفاً محل شرکت در یک اجلاس نیست؛ آزمونی برای سنجش ظرفیت دیپلماسی ایران در یکی از سختترین مقاطع سیاست خارجی جمهوری اسلامی است. اگر پزشکیان بتواند پس از دیدار با «مودی» و«شی» و « علیاف» حمایت سیاسی، کانالهای اقتصادی و مهمتر از همه ظرفیتهایی برای بازگشت به مسیر مذاکره را فعال کند، سفر میتواند دستاوردی فراتر از حضور تشریفاتی در اجلاس شانگهای داشته باشد. در غیر این صورت، تشدید همزمان بحران در هرمز و ادامه فشارهای اقتصادی آمریکا، نشان خواهد داد که دیپلماسی شرق بهتنهایی قادر به تغییر معادله جنگ نیست.
در هر دو حالت، آنچه طی ساعات و روزهای آینده در هرمز، پکن، و واشنگتن رخ خواهد داد، تعیین میکند که دستاورد واقعی سفر پزشکیان به بیشکک چه خواهد بود.
دیدگاه تان را بنویسید