ترامپ و سودای تکرار مدل ونزوئلا در کوبا

رامین پرتو

تهدیدهای اخیر دونالد ترامپ علیه کوبا، هم‌زمان با تشدید فشارهای اقتصادی، اطلاعاتی و قضایی واشنگتن، از ورود تقابل دیرینه دو کشور به مرحله‌ای حساس حکایت دارد. اظهارات رئیس‌جمهوری آمریکا درباره اعزام ناو جنگی به سواحل کوبا، درخواست مارکو روبیو برای همکاری محرمانه شهروندان این کشور با سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا و صدور حکم بازداشت رائول کاسترو، رهبر پیشین کوبا، مجموعه‌ای از تحولات معنادار را شکل داده‌اند. پرسش اصلی این است که آیا واشنگتن درصدد وادار کردن هاوانا به امتیازدهی است یا تغییر حکومت را نیز دنبال می‌کند؟

از محاصره اقتصادی تا تهدید نظامی

ترامپ در تازه‌ترین اظهارات خود اعلام کرده است که آمریکا پس از ایران به سراغ کوبا خواهد رفت و مارکو روبیو را برای نهایی کردن توافق به این کشور خواهد فرستاد. او همچنین مدعی شده است که یک ناو جنگی آمریکایی می‌تواند در فاصله حدود پنجاه یاردی ساحل کوبا مستقر شود و دولت هاوانا را به پذیرش خواسته‌های واشنگتن وادار کند. این اظهارات، در کنار تهدیدهای قبلی، نشان‌دهنده تلاش کاخ سفید برای افزایش فشار روانی و نمایش برتری نظامی آمریکا است.

ریشه این تقابل به پیروزی انقلاب کوبا در سال ۱۹۵۹ بازمی‌گردد. واشنگتن در سال ۱۹۶۱ روابط دیپلماتیک خود را با هاوانا قطع کرد و از سال ۱۹۶۲ تحریم‌های گسترده‌ای را علیه این کشور به اجرا گذاشت و با وجود تلاش‌های دوره باراک اوباما برای بهبود مناسبات، دولت ترامپ سیاست فشار حداکثری را تشدید کرده است.

ابزار قضایی علیه کاسترو و سایر مقامات کوبا می‌تواند در کنار تحریم، تهدید نظامی و فعالیت اطلاعاتی به کار گرفته شود تا فضای سیاسی دولت هدف محدودتر شود؛ بااین‌حال، اثبات وجود طرح مشخص برای تغییر رژیم به صورت مستند قضایی مبهم است هرچند در عرصه سیاسی چنین به نظر می‌رسد

فرمان اجرایی ۲۹ ژانویه نیز در همین چارچوب اهمیت دارد. دولت آمریکا با طرح ادعاهایی درباره همکاری کوبا با کشورهای متخاصم و حضور ظرفیت‌های نظامی و اطلاعاتی روسیه و چین، وضعیت اضطراری ملی اعلام کرد. واشنگتن همچنین کشورهای فروشنده نفت به کوبا را به اعمال تعرفه تهدید کرده است. این اقدامات، در کنار محدودیت‌های تجاری موجود، کمبود سوخت و قطعی برق را تشدید کرده و فشار اقتصادی بر مردم کوبا را افزایش داده‌اند.

هدف احتمالی ترامپ را باید در پیوند میان فشار اقتصادی و ایجاد محدودیت سیاسی برای دولت کوبا بررسی کرد. تشدید مشکلات معیشتی می‌تواند نارضایتی عمومی را افزایش دهد و توان حکومت برای مدیریت بحران را کاهش دهد. واشنگتن ممکن است امیدوار باشد که این فشارها، هاوانا را به پذیرش توافقی مطابق خواسته‌های آمریکا سوق دهد یا زمینه تغییرات سیاسی را فراهم کند. بااین‌حال، نتیجه چنین سیاستی قطعی نیست؛ زیرا فشار خارجی می‌تواند احساسات ملی‌گرایانه را تقویت و حمایت از استقلال کشور را افزایش دهد.

تحرکات اطلاعاتی واشنگتن نیز بُعد دیگری از این راهبرد را آشکار می‌کند. مارکو روبیو از کوبایی‌هایی که خواهان تغییر هستند، خواسته است با احتیاط و به‌صورت محرمانه با سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) همکاری کنند. انتشار ویدئویی اسپانیایی‌زبان از سوی سیا و ارائه دستورالعمل‌هایی برای انتقال اطلاعات، این پیام را تقویت می‌کند که آمریکا به‌دنبال گسترش ارتباطات اطلاعاتی خود در داخل کوبا است. 

حکم بازداشت رائول کاسترو

صدور حکم بازداشت رائول کاسترو در میامی، بُعد قضایی تقابل را برجسته کرده است. بر اساس گزارش فاکس‌نیوز، دادگاهی در فلوریدا او را به توطئه برای قتل عمد در ارتباط با سرنگونی هواپیماهای غیرنظامی سازمان «برادران ناجی» در سال ۱۹۹۶ متهم کرده است. در آن حادثه چهار نفر کشته شدند و مقام‌های آمریکایی مدعی‌اند که رهبران ارشد وقت کوبا در تصمیم‌گیری مربوط به این عملیات نقش داشته‌اند.

مقام‌های کوبایی این اتهامات را رد کرده و تأکید دارند که هواپیماهای این سازمان حریم هوایی کشور را نقض کرده بودند. بنابراین، باید میان ادعاهای مطرح‌شده، اثبات مسئولیت کیفری و پیامدهای سیاسی پرونده تمایز قائل شد. آنچه اهمیت دارد، هم‌زمانی پیگیری قضایی با تشدید تهدیدهای نظامی، تحریم‌ها و اقدامات اطلاعاتی آمریکا علیه هاوانا است.

تشدید مشکلات معیشتی کوبا می‌تواند نارضایتی عمومی را افزایش دهد و توان حکومت برای مدیریت بحران را کاهش دهد. واشنگتن ممکن است امیدوار باشد که این فشارها، هاوانا را به پذیرش توافقی مطابق خواسته‌های آمریکا سوق دهد یا زمینه تغییرات سیاسی را فراهم کند

این پرونده می‌تواند چند کارکرد سیاسی داشته باشد که شامل افزایش فشار حقوقی و حیثیتی بر یکی از چهره‌های اصلی تاریخ کوبا، محدود کردن فضای مانور دیپلماتیک هاوانا و تقویت روایت واشنگتن درباره ضرورت پاسخ‌گویی رهبران این کشور خواهد بود. همچنین پیگیری قضایی ممکن است هزینه سیاسی هرگونه توافق با دولت کوبا را افزایش دهد و در کنار سایر ابزارهای فشار، موقعیت آن را تضعیف کند.

بااین‌حال، آیا این روند مقدمه تکرار سناریوی نیکلاس مادورو است؟ مقایسه از نظر بررسی الگوهای فشار آمریکا قابل طرح است، اما نمی‌توان دو پرونده را کاملاً یکسان دانست. در گزارش‌های مربوط به تحولات اخیر، بازداشت مادورو در جریان عملیاتی مرگبار، عاملی برای افزایش فشار بر هاوانا معرفی شده است. چنین سابقه‌ای می‌تواند نگرانی دولت کوبا را درباره احتمال اقدامات مستقیم‌تر آمریکا افزایش دهد، اما صدور حکم بازداشت رائول کاسترو به‌خودی‌خود نشانه قطعی برنامه‌ریزی برای عملیات مشابه نیست.

در واقع، ابزار قضایی می‌تواند در کنار تحریم، تهدید نظامی و فعالیت اطلاعاتی به کار گرفته شود تا فضای سیاسی دولت هدف محدودتر شود. بااین‌حال، اثبات وجود طرح مشخص برای تغییر رژیم به شواهد بیشتری نیاز دارد. تفاوت میان افزایش فشار برای وادار کردن دولت به توافق و تلاش عملی برای سرنگونی آن، از نظر سیاسی و امنیتی اساسی است.

میگل دیاز کانل، رئیس‌جمهوری کوبا، در واکنش به تهدیدهای ترامپ تأکید کرده است که کشورش از استقلال به‌دست‌آمده در انقلاب ۱۹۵۹ دفاع خواهد کرد. برونو رودریگس، وزیر خارجه کوبا، نیز هشدار داده است که هاوانا تهدیدهای مبتنی بر سلطه‌جویی را نمی‌پذیرد. این مواضع نشان می‌دهد دولت کوبا می‌کوشد ضمن ارسال پیام بازدارندگی، هرگونه اقدام احتمالی آمریکا را نقض حاکمیت ملی معرفی کند.

نگرانی مسکو و پکن

واکنش روسیه و چین نشان می‌دهد که تقابل واشنگتن و هاوانا صرفاً مسئله‌ای دوجانبه نیست. وزارت خارجه چین با مخالفت با سوءاستفاده از روندهای قضایی برای فشار بر کوبا، خواستار پایان محاصره و اقدامات قهری علیه این کشور شده است. روسیه نیز حکم بازداشت رائول کاسترو را محکوم کرده، بر همبستگی با دولت کوبا تأکید داشته و درباره پیامدهای بی‌ثبات‌کننده تشدید تنش هشدار داده است.

برای مسکو، کوبا شریکی تاریخی در آمریکای لاتین و نمادی از حضور سیاسی روسیه در منطقه‌ای است که واشنگتن آن را بخشی مهم از منافع امنیتی خود می‌داند. تضعیف دولت هاوانا می‌تواند موقعیت متحدان روسیه را محدود کند و این پیام را منتقل سازد که همکاری با مسکو مانع فشار آمریکا نخواهد شد. بنابراین، نگرانی روسیه علاوه بر سرنوشت کوبا، به اعتبار روابط راهبردی و توانایی این کشور برای حفظ شرکایش مربوط می‌شود.

چین نیز از منظر حاکمیت ملی و مخالفت با مداخله خارجی به این تحولات می‌نگرد. پکن نگران است که استفاده از فشار اقتصادی، اقدامات قضایی و تهدید نظامی برای تحمیل تغییرات سیاسی، به الگویی گسترده‌تر تبدیل شود. چنین الگویی می‌تواند رقابت ژئوپلیتیکی چین و آمریکا را تشدید کند و نگرانی پکن را درباره امنیت و استقلال شرکایش افزایش دهد.

البته حمایت دیپلماتیک روسیه و چین به‌معنای تعهد آنها به مداخله نظامی مستقیم در صورت حمله آمریکا نیست. مواضع اعلام‌شده این دو کشور عمدتاً بر مخالفت با فشار، دفاع از حاکمیت کوبا و هشدار درباره پیامدهای منطقه‌ای متمرکز است. بااین‌حال، هرگونه اقدام نظامی علیه هاوانا می‌تواند رقابت قدرت‌های بزرگ را تشدید کند و دامنه بحران را از آمریکای لاتین فراتر ببرد.