آغاز نبرد سیاسی جدید در بغداد

رامین پرتو

با نزدیک شدن به مرحله نهایی تشکیل دولت جدید عراق، نامزدی نوری المالکی، نخست‌وزیر پیشین و رهبر ائتلاف دولت قانون، به یکی از مهم‌ترین چالش‌های سیاسی این کشور تبدیل شده است؛ چراکه این نامزدی نه تنها شکاف‌های داخلی میان نیروهای سیاسی عراق را تشدید کرده، بلکه بار دیگر این کشور را به صحنه تقابل راهبردی میان ایالات متحده و ایران تبدیل کرده است. در حالی که المالکی بر حق خود برای تصدی این مقام تأکید دارد، واشنگتن به صراحت هشدار داده که بازگشت او به قدرت می‌تواند پیامدهای جدی برای روابط دو کشور و آینده عراق داشته باشد.

المالکی که پیش‌تر بین سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۴ نخست‌وزیر عراق بود، اعلام کرده که تحت هیچ شرایطی از نامزدی خود کناره‌گیری نخواهد کرد. او تأکید کرده است که انتخاب نخست‌وزیر یک مسأله داخلی است و هیچ کشوری حق دخالت در آن را ندارد. این موضع‌گیری در واکنش مستقیم به هشدارهای واشنگتن مطرح شده که تهدید کرده است در صورت بازگشت المالکی به قدرت، حمایت‌های خود از بغداد را متوقف خواهد کرد. با این حال، المالکی تلاش کرده است ضمن حفظ موضع مستقل، به آمریکا اطمینان دهد که به انحصار سلاح در دست دولت و به حفظ امنیت هیأت‌های دیپلماتیک پایبند خواهد بود.

این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که عراق همچنان درگیر تلاش برای حفظ توازن میان دو شریک کلیدی خود، یعنی ایران و آمریکا است. از یک سو، ایران دارای نفوذ گسترده سیاسی و امنیتی در عراق است و بسیاری از جریان‌های شیعی نزدیک به تهران از المالکی حمایت می‌کنند و از سوی دیگر، ایالات متحده همچنان یکی از مهم‌ترین شرکای امنیتی و اقتصادی عراق به شمار می‌رود و نقش مهمی در حمایت از زیرساخت‌ها، آموزش نظامی و ثبات مالی این کشور ایفا می‌کند. در همین حال، وزارت خارجه عراق تأکید کرده است که تشکیل دولت جدید یک فرآیند داخلی است، اما در عین حال اذعان کرده که بغداد به تعامل مثبت با شرکای بین‌المللی خود نیاز دارد. این موضع نشان‌دهنده تلاش عراق برای جلوگیری از تبدیل شدن بحران سیاسی داخلی به یک بحران بین‌المللی گسترده‌تر است.

چرا واشنگتن با مالکی مخالف است؟

مخالفت شدید ایالات متحده با نامزدی نوری المالکی ریشه در تجربه تاریخی روابط دو طرف و نگرانی‌های راهبردی واشنگتن دارد. مالکی در آغاز نخست‌وزیری خود پس از اشغال عراق در سال ۲۰۰۳، از حمایت آمریکا برخوردار بود، اما با گذشت زمان و افزایش نزدیکی او به ایران، روابط دو طرف تیره شد. واشنگتن معتقد است که در دوران زمامداری المالکی، سیاست‌های فرقه‌ای موجب افزایش تنش‌های داخلی شد و این وضعیت زمینه‌ساز ظهور و تقویت گروه داعش گردید. از نگاه آمریکا، بازگشت المالکی به قدرت می‌تواند موجب افزایش نفوذ ایران در ساختار دولت عراق شود. واشنگتن نگران است که چنین تحولی، توانایی عراق برای حفظ استقلال سیاسی خود را کاهش دهد و این کشور را به بخشی از محور نفوذ ایران در منطقه تبدیل کند. علاوه بر این، ایالات متحده نگران است که در صورت نخست‌وزیری المالکی، روند مهار گروه‌های مسلح نزدیک به ایران با چالش جدی مواجه شود.

یکی دیگر از دلایل مخالفت واشنگتن، نگرانی از آینده حضور نظامی و نفوذ اقتصادی آمریکا در عراق است. باید توجه داشت که عراق یکی از مهم‌ترین متحدان آمریکا در منطقه به شمار می‌رود و نقش کلیدی در راهبرد مهار ایران ایفا می‌کند و بازگشت المالکی ممکن است موجب محدود شدن همکاری‌های نظامی و امنیتی میان دو کشور شود و دسترسی آمریکا به نفوذ راهبردی در عراق را کاهش دهد.

با این حال، مالکی تلاش کرده است این نگرانی‌ها را کاهش دهد و اعلام کرده که خواهان روابط مثبت با آمریکا و اروپا است. او تأکید کرده است که عراق به همکاری بین‌المللی برای توسعه اقتصادی و تقویت زیرساخت‌های خود نیاز دارد و این اظهارات نشان می‌دهد که مالکی تلاش دارد خود را به عنوان یک رهبر عمل‌گرا معرفی کند که قادر به حفظ توازن میان قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی است.

از واکنش ترامپ تا نقش کردستان

در صورتی که نوری المالکی به عنوان نخست‌وزیر انتخاب شود، انتظار می‌رود ایالات متحده واکنش‌های متعددی در سطوح مختلف نشان دهد. یکی از محتمل‌ترین گزینه‌ها، کاهش یا قطع بخشی از کمک‌های مالی و نظامی آمریکا به عراق است. چنین اقدامی می‌تواند فشار اقتصادی و امنیتی قابل توجهی بر دولت جدید وارد کند و بغداد را با چالش‌های جدی مواجه سازد. علاوه بر این، دولت دونالد ترامپ ممکن است از ابزارهای اقتصادی و مالی برای اعمال فشار استفاده کند. کنترل دسترسی عراق به سیستم مالی بین‌المللی و محدود کردن تعاملات بانکی می‌تواند یکی از گزینه‌های واشنگتن باشد. این اقدامات می‌تواند اقتصاد عراق را تحت فشار قرار دهد و دولت جدید را وادار به تعدیل سیاست‌های خود کند.

در سطح سیاسی، آمریکا ممکن است تلاش کند با حمایت از نیروهای مخالف المالکی، مانع تثبیت قدرت او شود. در این میان، اقلیم کردستان عراق می‌تواند نقش کلیدی ایفا کند؛ چراکه کردها به عنوان یکی از بازیگران اصلی سیاست عراق، از قدرت قابل توجهی در فرآیند تشکیل دولت برخوردارند و این در حالیست که ایالات متحده روابط نزدیکی با رهبران کرد دارد و می‌تواند از این روابط برای تأثیرگذاری بر روند انتخاب نخست‌وزیر استفاده کند.

در نهایت، بحران بر سر نامزدی المالکی نشان‌دهنده شکنندگی ساختار سیاسی عراق و تأثیرپذیری آن از رقابت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی است. آینده این بحران به توانایی نیروهای سیاسی عراق برای دستیابی به اجماع داخلی و مدیریت فشارهای خارجی بستگی دارد.