تغییر پارادایم قدرت در سوریه

رامین پرتو

تحولات شتاب‌گرفته در شمال شرق سوریه طی روزهای اخیر، نشانه‌ای روشن از ورود این کشور به مرحله‌ای تازه از بازتعریف نظم سیاسی و امنیتی پس از بیش از یک دهه جنگ داخلی است. توافق میان نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) و دولت موقت سوریه به رهبری ابومحمد الجولانی، صرفاً یک تفاهم تاکتیکی میان دو بازیگر داخلی نیست، بلکه بازتاب تغییر عمیق در موازنه قوا، نقش‌آفرینی بازیگران خارجی و آینده ساختار دولت در دمشق به شمار می‌رود. ورود نیروهای امنیت داخلی دولت موقت به قامشلی، تحویل فرودگاه استراتژیک این شهر، عقب‌نشینی همزمان روسیه و آغاز خروج تدریجی نیروهای ائتلاف بین‌المللی به رهبری آمریکا، همگی قطعات یک پازل بزرگ‌تر هستند که تصویر تازه‌ای از سوریه پساداعش ترسیم می‌کنند.

بر اساس توافق انجام‌شده، نیروهای امنیت داخلی وابسته به وزارت کشور دولت موقت سوریه، با هماهنگی کامل با قسد وارد شهر قامشلی شدند؛ شهری عمدتاً کردنشین که در سال‌های گذشته نماد نوعی خودمختاری عملی در شمال شرق سوریه بود. اعمال مقررات منع آمد و شد توسط نیروهای آسایش (امنیت داخلی کردهای سوریه)، نه نشانه مقاومت، بلکه بخشی از سازوکار انتقال کنترل امنیتی و جلوگیری از بروز درگیری‌های ناخواسته ارزیابی می‌شود. اظهارات مقامات وزارت کشور سوریه نیز حاکی از آن است که این روند در چارچوب یک توافق جامع و مرحله‌ای برای ادغام ساختارهای نظامی و اداری قسد در دولت مرکزی دنبال می‌شود.

تغییرات میدانی و شروع دوره جدید

یکی از مهم‌ترین جلوه‌های میدانی این توافق، تحویل فرودگاه بین‌المللی قامشلی به دولت موقت سوریه است؛ چراکه این فرودگاه طی یک دهه گذشته به عنوان یکی از بزرگ‌ترین پایگاه‌های نظامی روسیه در سوریه شناخته می‌شد. تصاویر ماهواره‌ای و گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد که این فرودگاه پیش از تحویل، به‌ طور کامل از تجهیزات نظامی، سامانه‌های پدافندی و زیرساخت‌های پهپادی تخلیه شده است. این اقدام نه تنها پایان حضور نظامی فعال روسیه در این نقطه حساس را نشان می‌دهد، بلکه بیانگر کاهش کلی نقش میدانی مسکو در سوریه و تمرکز آن بر جنگ اوکراین است.

همزمان با عقب‌نشینی روسیه، خروج نیروهای قسد از خطوط مقدم و واگذاری کنترل امنیتی به دولت موقت، نوعی انتقال آرام قدرت در شمال شرق سوریه را رقم زده است. بر اساس مفاد توافق، نیروهای امنیتی دولت موقت در مراکز شهری حسکه و قامشلی مستقر می‌شوند، نیروهای قسد به‌تدریج در ساختارهای رسمی ادغام شده و یک لشکر جدید متشکل از تیپ‌های قسد و کوبانی در چارچوب ارتش وابسته به استان حلب شکل می‌گیرد. این سازوکار، اگرچه در ظاهر فنی و نظامی است، اما در عمل به معنای پایان وضعیت نیمه‌خودمختار مناطق کردنشین و بازگشت تدریجی حاکمیت مرکزی است.

خروج ائتلاف و پیامدهای سیاسی-  امنیتی توافق

همزمان با اجرای توافق قسد و دولت موقت، ائتلاف بین‌المللی به رهبری آمریکا نیز روند خروج تدریجی خود از پایگاه الشدادی در جنوب حسکه را آغاز کرده است. این پایگاه، یکی از مهم‌ترین مراکز نظامی آمریکا در شمال شرق سوریه به شمار می‌رفت و خروج از آن، ادامه روندی است که پیش‌تر با تخلیه پایگاه‌های العمر، کونیکو، لایف استون و الوزیر آغاز شده بود. همچنین انتقال تجهیزات به پایگاه «خراب الجیر» در رمیلان و بخشی دیگر به اقلیم کردستان عراق، نشان می‌دهد که واشنگتن در حال بازآرایی نهایی حضور خود در سوریه است.

با این حال، همزمانی خروج نیروهای ائتلاف با افزایش پروازهای جنگنده‌ها و حملات محدود، از جمله حملات هوایی جنگنده‌های فرانسوی به خطوط تماس میان قسد و گروه‌های عشایری نزدیک به دولت سوریه، بیانگر نگرانی غرب از خلأ امنیتی ناگهانی است؛ چراکه آمریکا و متحدانش تلاش دارند ضمن کاهش حضور مستقیم، همچنان بر روندهای امنیتی به خصوص رصد داعش نظارت داشته باشند.

نگاه بازیگران خارجی

از منظر سیاسی، توافق قسد و دولت موقت سوریه، موقعیت دمشق را به عنوان بازیگر اصلی امنیتی کشور تقویت می‌کند. ایالات متحده که سال‌ها قسد را شریک اصلی خود در مبارزه با داعش می‌دانست، اکنون به‌طور ضمنی نقش این نیروها را پایان‌یافته تلقی کرده و دولت جدید سوریه را شریک اصلی خود معرفی می‌کند. اظهارات مقام‌های آمریکایی درباره احتمال خروج کامل تا اواسط ۲۰۲۶، در کنار گزارش‌های رسانه‌ای مانند وال‌استریت ژورنال، نشان می‌دهد که واشنگتن دیگر توجیه استراتژیک روشنی برای ابقاء طولانی‌مدت در سوریه نمی‌بیند.

در سوی دیگر، روسیه با کاهش حضور نظامی خود، تلاش دارد از هزینه‌های سنگین میدانی بکاهد و در عین حال نفوذ سیاسی خود را از مسیر تعامل با دولت مرکزی حفظ کند. ترکیه نیز این تحولات را با دقت دنبال می‌کند. آنکارا که همواره نسبت به تقویت قسد حساس بوده، اجرای توافق و ادغام این نیروها در ساختار دولت مرکزی سوریه را به‌عنوان فرصتی برای کاهش تهدیدات امنیتی در مرزهای جنوبی خود ارزیابی می‌کند، هرچند همچنان نسبت به آینده عملی این ادغام تردید دارد.

اسرائیل نیز با نگرانی به تحکیم کنترل دولت مرکزی سوریه بر شمال شرق کشور می‌نگرد. از نگاه تل‌آویو، خروج آمریکا و کاهش حضور روسیه می‌تواند فضای مانور بازیگران منطقه‌ای جدید را افزایش دهد و موازنه امنیتی را در مرزهای شمالی فلسطین اشغالی پیچیده‌تر کند.

در مجموع، اجرای عملی توافق میان قسد و دولت موقت سوریه به رهبری ابومحمد الجولانی، نقطه عطفی در روند گذار سوریه از مرحله جنگ داخلی به مرحله تثبیت سیاسی و امنیتی است. اگر این توافق بدون بازگشت به درگیری‌های قومی و محلی پیش برود، می‌تواند الگویی برای حل‌وفصل سایر گسل‌های داخلی سوریه باشد؛ اما همزمان، خروج بازیگران خارجی و تغییر موازنه‌ها، ریسک‌های تازه‌ای را نیز به همراه دارد که آینده سوریه را همچنان در هاله‌ای از ابهام نگه می‌دارد.