علل مهاجرت کادر درمان در نگاه یک جامعه‌شناس و یک اقتصاددان
سرکوب دستمزدها، نخبگان را فراری می‌دهد
بیش از ۱۰هزار فارغ‌التحصیل دانشگاه علوم پزشکی تهران طی سال‌های مختلف به خارج از کشور مهاجرت کرده‌اند. این آمار تکان‌دهنده مساله خروج نیروی متخصص از نظام سلامت ایران را روی میز بررسی قرار داده. دو کارشناس یکی در حوزه اقتصاد و دیگری در رشته جامعه‌شناسی، از نقش دستمزدهای پایین و بی‌ثباتی اجتماعی در بیان دلایل مهاجرت کادر درمان سخن می‌گویند.
به گزارش فرارو، «علیرضا شریفی یزدی» جامعه‌شناس ریشه اصلی مهاجرت کادر درمان را مشکلات اقتصادی و بی‌ثباتی اجتماعی می‌داند و هشدار می‌دهد خروج پزشکان نخبه و پرستاران، نظام سلامت ایران را با کمبود نیروی متخصص و خلا جدی مواجه می‌کند. از سوی دیگر «مجید گودرزی» کارشناس اقتصادی در گفت‌وگو با فرارو نیز معتقد است پایین بودن دستمزدها، دشواری‌های مسیر حرفه‌ای و ناتوانی در تامین حداقل‌های لازم برای نخبگان، از عوامل موثر بر مهاجرت است. به باور او، این روند را با اصلاح شرایط اقتصادی و فراهم کردن زمینه بازگشت متخصصان می‌توان آن را تغییر داد.
وقتی مهاجرت به دلیل دافعه مبدا است نه جاذبه مقصد
«شریفی یزدی» عضو فرهنگستان علوم پزشکی ایران، با اشاره به افزایش مهاجرت پزشکان و پرستاران از کشور گفت: کلیت ماجرا این است که متاسفانه مهاجرت در میان پزشکان و پرستاران ما به‌شدت افزایش یافته و این مساله می‌تواند نشان‌دهنده چند عامل باشد.
او در توضیح دلایل مهاجرت نیروهای متخصص حوزه سلامت اظهار کرد: نخستین دلیل مهاجرت در ایران، جاذبه مقصد نیست، بلکه دافعه مبدا است. مشکلات و معضلات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و آموزشی موجود در کشور باعث شده‌اند افراد به‌شدت به مهاجرت تمایل پیدا کنند؛ به‌ویژه در حوزه پزشکی و پیراپزشکی.
این جامعه‌شناس با اشاره به الگوی جهانی مهاجرت نیروی متخصص افزود: مساله دومی که در اینجا خود را نشان می‌دهد، این است که کشورهای مرکز، نیمه‌پیرامون و پیرامون همواره با پدیده مهاجرت نخبگان و تحصیل‌کردگان مواجه بوده‌اند. مهاجرت نخبگان و افراد تحصیل‌کرده از کشورهای پیرامونی به کشورهای نیمه‌پیرامونی و از آنجا به کشورهای مرکزی، همواره وجود داشته است.
شریفی‌یزدی با بیان اینکه ایران در نگهداشت نیروی انسانی متخصص با چالش مواجه است، گفت: کشور ما هم به دلیل محدودیت امکانات و پرداخت حقوق و هم به دلیل نبود شرایط باثبات اجتماعی، توانایی لازم برای نگهداشت نیروی انسانی خود را ندارد. به همین دلیل، انگیزه مهاجرت در میان افراد روزبه‌روز بیشتر می‌شود.
او با اشاره به مطالعات انجام‌شده درباره انگیزه‌های مهاجرت توضیح داد: مطالعاتی که انجام شده و در فرهنگستان نیز درباره آنها بحث و گفت‌وگو صورت گرفته، دو عامل بسیار مهم را در انگیزه‌های مهاجرت مطرح می‌کنند؛ نخست انگیزه‌های اقتصادی و دوم بی‌ثباتی شرایط اجتماعی.
پزشکان و پرستاران در صف مهاجرت
این جامعه‌شناس ادامه داد: در نهایت، دولت هنوز تکلیف خود را به‌طور روشن مشخص نکرده. برای مثال، سیاست اصلی دولت چیست؟ قرار است چه اتفاقی بیفتد؟ این دو عامل اصلی باعث افزایش میزان مهاجرت شده‌اند.
سرکوب دستمزدها طی چندین سال گذشته گریبان‌گیر اقتصاد ما بوده؛ مساله‌ای که هم رکود شدیدی در بخش کسب‌وکارها ایجاد کرده و هم به فقر دامن زده است
او با اشاره به تمایل دانشجویان رشته‌های پزشکی و پیراپزشکی به مهاجرت گفت: مطالعاتی که درباره دانشجویان دوره عمومی پزشکی، دوره تخصص و رشته‌های پیراپزشکی به‌ویژه پرستاری، انجام شده، نشان می‌دهد که بسیاری از این دانشجویان به دنبال آن هستند که پس از فارغ‌التحصیلی، در نخستین فرصت از کشور خارج شوند.
نظام سلامت ایران با خلأ سنگینی مواجه می‌شود
شریفی‌یزدی در پاسخ به پرسشی درباره پیامدهای تداوم مهاجرت کادر پزشکی برای جامعه و نظام سلامت ایران گفت: در حوزه پرستاری، در حال حاضر نزدیک به ۱۰۰هزار پرستار نسبت به استانداردهای کشور کمبود داریم. این کمبود به‌شدت بر نظام پرستاری ما تاثیر می‌گذارد و مشکلات و معضلات زیادی برای بیماران ایجاد می‌کند. او با اشاره به پیامدهای مهاجرت پزشکان افزود: از طرف دیگر، معمولا پزشکان متوسط مهاجرت نمی‌کنند، بلکه پزشکان نخبه، باهوش، صاحب‌نظر و افرادی که می‌توانند تاثیرگذاری عمیقی بر ساختار بهداشتی و درمانی کشور داشته باشند، مهاجرت می‌کنند.
این جامعه‌شناس ادامه داد: با مهاجرت این افراد، در بدنه نظام بهداشتی و درمانی خلا سنگینی ایجاد می‌شود. ما که نظام بهداشتی و درمانی‌مان، به‌جرئت می‌توان گفت در منطقه کم‌نظیر است و پزشکان بسیار حاذقی داریم، پس از مدتی ممکن است به کشورهایی دیگر وابسته شویم و به گردشگر پزشکی تبدیل شویم؛ یعنی مجبور شویم برای دریافت خدمات درمانی به کشورهای همسایه مراجعه کنیم.
موانع مهاجرت، عطش خروج از کشور را کاهش نمی‌دهند
این جامعه‌شناس در پاسخ به پرسشی درباره کند شدن روند مهاجرت در ماه‌های اخیر و نقش سخت‌گیری کشورهای مقصد در این روند اظهار کرد: دو عامل باعث کند شدن این روند شده‌اند و این کاهش سرعت نیز واقعیت دارد. نخست اینکه از زمان جنگ ۱۲روزه به بعد، پذیرش ایرانیان دشوارتر شده است. بسیاری از سفارتخانه‌ها دیگر به پرونده‌ها رسیدگی نمی‌کنند، وقت‌های طولانی‌مدت می‌دهند و به ایرانیان به‌راحتی ویزا نمی‌دهند.
او عامل دوم را افزایش هزینه‌ها و دشواری‌های اداری مهاجرت دانست و گفت: دولت هزینه مهاجرت را افزایش داده است. برای اینکه فرد بتواند مدرک تحصیلی خود را آزاد کند، برای پذیرش تحصیلی اقدام کند و مراحل مربوط به مهاجرت را طی کند، موانع بیشتری بر سر راه او قرار داده شده؛ هم از نظر اداری و هم از نظر مالی.
شریفی‌یزدی با تاکید بر اینکه این موانع لزوما انگیزه مهاجرت را از بین نمی‌برند، افزود: این دو عامل تا حدودی روند مهاجرت را کند کرده‌اند اما عطش مهاجرت را کاهش نمی‌دهند. به‌محض اینکه شرایط به وضعیت عادی بازگردد، برای مثال به شرایط سه سال قبل، قطعا آمار مهاجرت دوباره افزایش پیدا خواهد کرد.
نخستین دلیل مهاجرت در ایران، جاذبه مقصد نیست، بلکه دافعه مبدا است. مشکلات و معضلات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و آموزشی موجود در کشور باعث شده‌اند افراد به‌شدت به مهاجرت تمایل پیدا کنند
پزشکان عمومی جایگاه مناسبی در بازار کار ندارند
«مجید گودرزی» کارشناس اقتصادی نیز با اشاره به چالش‌های اقتصادی و شغلی فارغ‌التحصیلان علوم پزشکی گفت: فارغ‌التحصیلان علوم پزشکی در کشور با چالش‌هایی فراوانی مواجه هستند. دوره‌هایی که برای آنها در نظر گرفته شده، بسیار دشوار است؛ به‌ویژه دوره تخصص. از طرف دیگر، پزشکان عمومی ما عموما نمی‌توانند جایگاه مناسبی در بازار کار پیدا کنند و شرایط آنها نیز به‌گونه‌ای است که امکان فعالیت در مناطق دوردست را ندارند.
او ادامه داد: به اعتقاد من، افرادی که مهاجرت می‌کنند با وجود اینکه می‌دانند در کشورهای مقصد، به‌ویژه کشورهای اروپایی، مدارک تحصیلی آنها چندان مورد پذیرش نیست، با این حال تلاش می‌کنند مهاجرت کنند، دوره‌های تکمیلی را بگذرانند و بتوانند جایگاهی در آن ساختار پیدا کنند.
پزشکان با ناترازی در حقوق و دستمزد مواجه هستند
این کارشناس اقتصادی با اشاره به دشواری دوره‌های تعهد خدمت و شرایط کاری نیروهای علوم پزشکی اظهار کرد: در حوزه پزشکی و علوم پزشکی، با چالش‌هایی مواجه هستیم. یکی از این چالش‌ها به گستردگی کشور و تفاوت اقلیم‌ها بازمی‌گردد که دوره‌های ضروری خدمت و تعهد را تا حدودی دشوار می‌کند. افرادی که می‌خواهند دوره تعهد خدمت خود را بگذرانند، طبیعتا با مشکلاتی مواجه می‌شوند.
گودرزی افزود: از طرف دیگر، مزایا نیز اهمیت دارند. متاسفانه یکی از چالش‌هایی که در کشور ما وجود دارد و تقریبا بسیاری از صنوف را درگیر کرده، ناترازی در حقوق و دستمزد است.
او با انتقاد از سطح دستمزدها در کشور گفت: متاسفانه سطح دستمزدها بسیار پایین است و در بسیاری از موارد، حتی کفاف حداقل‌های زندگی را نمی‌دهد. می‌توان گفت سرکوب دستمزدها طی چندین سال گذشته گریبان‌گیر اقتصاد ما بوده؛ مساله‌ای که هم رکود شدیدی در بخش کسب‌وکارها ایجاد کرده و هم به فقر دامن زده است.
این کارشناس اقتصادی تاکید کرد: به نظر من، باید به سمتی حرکت کنیم که ناترازی در دستمزدها و همچنین کاهش قدرت خرید حقوق‌بگیران را جبران کنیم و به سطحی از تعادل برسیم که نیروهای نخبه از کشور خارج نشوند.
دیدگاه تان را بنویسید