از دلار ۲۶۳ هزارتومانی تا افغانی ۴ هزارتومانی

رشد نرخ دلار به صورت روز به روز با شتابی باورنکردنی، کافی است تا ناکارآمدی سیاست‌های ارزی دولت را درک کنیم، اما برای روشن‌تر شد قضیه کافی است گوشه چشمی هم به نرخ افغانی داشته باشیم. در روزهای گذشته قیمت افغانی به حدود ۴ هزار و ۱۲۶ تومان رسید؛ ارزی که سال ۱۴۰۵ را در محدوده ۲ هزار و ۴۵۰ تومان آغاز کرده بود. به این ترتیب، قیمت افغانی در کمتر از شش ماه حدود ۶۳ درصد افزایش یافته است. در نگاه اول شاید این اتفاق به معنای تقویت پول افغانستان به نظر برسد، اما ماجرا کمی متفاوت است. برای فهم آن باید به رابطه افغانی با دلار و سپس به رابطه دلار با ریال نگاه کرد. نرخ دلار در افغانستان در روز‌های اخیر در محدوده ۶۵ افغانی قرار داشته است. از سوی دیگر، دلار در بازار ایران با نرخ ۲۶۳ هزار تومان معامله می‌شد و طی یک ماه نیز بیش از ۲۱ درصد افزایش قیمت داشت.

به گزارش اقتصاد24، بنابراین قیمت افغانی در ایران فقط داستان افزایش ارزش پول افغانستان نیست؛ بخش بزرگی از این عدد، آینه‌ای از کاهش ارزش ریال است. ماجرا از همین‌جا جالب می‌شود. در ادبیات روزمره بازار ارز معمولاً گفته می‌شود «دلار گران شد»، «یورو بالا رفت» یا حالا «افغانی ۴ هزار تومانی شد». اما در طرف دیگر این معادله، اتفاق مهم‌تری در حال رخ دادن است: پول ملی ارزان‌تر و بی‌ارزش‌تر می‌شود.

داده‌های بازار ارز نشان می‌دهد قیمت دلار در روز‌های پایانی شهریور و ابتدای مهر با سرعت زیادی افزایش پیدا کرده است. در آرشیو قیمت دلار، نرخ ثبت‌شده در ۳۰ شهریور حدود ۲۳۵ هزار تومان بود و در هشتم مهر به محدوده ۲۶۳ هزار تومان رسید؛ یعنی در فاصله‌ای کوتاه، ده‌ها هزار تومان به قیمت هر دلار اضافه شد. در همین بازه، نرخ افغانی نیز جهش قابل توجهی داشت و از محدوده ۳ هزار و ۷۰۰ تومان در پایان شهریور به بالای ۴ هزار تومان رسید. در واقع، نمودار افغانی در بازار ایران نیز همان چیزی را نشان می‌دهد که نمودار دلار نشان می‌دهد و ریال در حال از دست دادن ارزش خود در برابر ارز‌های خارجی است. اما یک نکته مهم وجود دارد؛ افغانی در برابر دلار در این مدت دچار یک سقوط مشابه ریال نشده است. داده‌های بازار ارز افغانستان نشان می‌دهد هر دلار در روز‌های اخیر در محدوده ۶۵ تا ۶۸ افغانی معامله شده است. یعنی وقتی دلار در افغانستان تقریباً در همین محدوده معامله می‌شود، اما قیمت دلار در ایران با سرعت از ۲۰۰ هزار تومان عبور کرده و به محدوده ۲۶۳ هزار تومان رسیده، طبیعی است که ارزش ریالی افغانی هم افزایش پیدا کند.

شاید اگر فقط درباره دلار صحبت کنیم، بتوان افزایش نرخ آن را به مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی، سیاسی و انتظارات بازار نسبت داد. اما وقتی قیمت افغانی نیز در بازار ایران به بالای ۴ هزار تومان می‌رسد، تصویر روشن‌تری از کاهش ارزش ریال به دست می‌آید. در واقع، افغانی به یک شاخص جانبی برای سنجش افت ریال تبدیل شده است.

همتی گفته است بانک مرکزی بازار را مدیریت می‌کند و مداخله ارزی تا هر زمان که لازم باشد ادامه خواهد داشت. او همچنین گفته است که بانک مرکزی منابع ارزی دارد و قرار نیست فشار‌های خارجی اقتصاد ایران را از پا درآورد. اما در ارزیابی این اظهارات، مسئله اصلی نه سخنان مسئولان بلکه نتیجه سیاست‌هاست. بازار ارز در نهایت با عدد‌ها قضاوت می‌کند. اگر نرخ دلار بالا می‌رود، اگر افغانی در بازار ایران به ۴ هزار تومان می‌رسد و اگر مردم برای حفظ ارزش دارایی خود به سمت ارز، طلا و سایر دارایی‌ها می‌روند، اینها نشانه‌هایی هستند که باید در کنار وعده‌های ثبات بازار دیده شوند.

مشکل اصلی اقتصاد ایران این نیست که دلار امروز چند هزار تومان گران‌تر شده است. مسئله اصلی این است که کاهش ارزش ریال چگونه خود را در زندگی مردم نشان می‌دهد. وقتی ریال ضعیف می‌شود، هزینه کالا‌های وارداتی افزایش پیدا می‌کند؛ تولیدکننده‌ای که مواد اولیه یا تجهیزات وارداتی دارد با هزینه بیشتری روبه‌رو می‌شود؛ قیمت دارایی‌ها بالا می‌رود و در نهایت فشار تورمی به مصرف‌کننده منتقل می‌شود. از سوی دیگر، کاهش ارزش پول ملی اعتماد مردم به نگهداری ریال را هم کاهش می‌دهد. اگر شهروندی تصور کند پولی که امروز در اختیار دارد چند ماه دیگر ارزش کمتری خواهد داشت، طبیعی است که به دنبال راهی برای حفظ قدرت خرید 

خود باشد.