آمریکا با خروج از پایگاه التنف، بر یک دهه حضور خود در سوریه پایان داد؛
واشنگتن؛ و موازنهای میان نگرانی و فرصت
رامین پرتو
حدود دو ماه پس از انتشار گمانهزنیها درباره تغییر راهبرد ایالات متحده در قبال سوریه، اکنون خروج نیروهای آمریکایی از پایگاه راهبردی پایگاه التنف به واقعیتی میدانی تبدیل شده است؛ تحولی که نهتنها معادلات امنیتی جنوب سوریه، بلکه آرایش سیاسی- نظامی کل کشور را وارد مرحلهای تازه کرده است. در این خصوص رسانههای سوری اعلام کردند که دولت دمشق کنترل این پایگاه را پس از حدود ۱۰ سال حضور نیروهای آمریکایی در اختیار گرفته و یگانهای امنیت بادیه وابسته به وزارت کشور و ارتش سوریه مسئولیت حفاظت از آن را بر عهده دارند. این خروج در حالی انجام شد که فرماندهی سنتکام در بیانیهای رسمی اعلام کرد فرآیند انتقال نیروها در ۱۱ فوریه و در چارچوب یک عملیات برنامهریزیشده و مبتنی بر شرایط میدانی به پایان رسیده
است.
بر اساس گزارشها از جمله روایت خبرگزاری رویترز، انتقال نیروها بهصورت مرحلهای و کنترلشده انجام شده تا خللی در ثبات امنیتی منطقه ایجاد نشود. بخشی از این نیروها به پایگاه «البرج ۲۲» در خاک اردن منتقل شدهاند که تنها ۲۲ کیلومتر با التنف فاصله دارد و اکنون به کانون تازه استقرار نیروهای آمریکایی در این محور تبدیل شده است.
نکته مهم این است که پایگاه التنف از سال ۲۰۱۴ و در چارچوب مأموریت موسوم به «ائتلاف بینالمللی علیه داعش» ایجاد شد؛ مأموریتی که با محوریت آمریکا شکل گرفت و به یکی از پایههای حضور نظامی واشنگتن در سوریه تبدیل شد. موقعیت جغرافیایی این پایگاه در مثلث مرزی سوریه، عراق و اردن و اشراف آن بر محور ارتباطی بغداد- دمشق، به آن اهمیت راهبردی ویژهای داده بود و هدف اعلامی، مقابله با تحرکات داعش و قطع مسیرهای لجستیکی این گروه بود، اما در عمل التنف به یکی از ابزارهای فشار ژئوپلیتیکی بر دمشق نیز بدل شده بود.
بازتعریف موازنه میدانی
در جنوب سوریه
واقعیت این است که تحویل التنف به دولت موقت سوریه، که اکنون تحت رهبری ابومحمد الجولانی اداره میشود، پیامدهای چندلایهای دارد. نخست آنکه دولت دمشق برای نخستینبار پس از سالها توانسته است کنترل یکی از مهمترین گرههای جغرافیایی کشور را بدون درگیری مستقیم با آمریکا به دست گیرد. این تحول، از منظر نمادین و سیاسی، به معنای تقویت موقعیت دولت جدید در عرصه داخلی و منطقهای است.
توان دولت الجولانی برای تثبیت امنیت در سراسر سوریه همچنان در معرض آزمون است و تهدیدهای تروریستی، شکنندگی توافق با قسد و حساسیتهای ترکیه، عواملی هستند که میتوانند آینده نظم نوپای سوریه را تحت تأثیر قرار دهند
در عین حال، سنتکام تأکید کرده است که نیروهای آمریکایی همچنان در آمادهباش کامل برای مقابله با تهدیدات داعش باقی میمانند و در دو ماه گذشته بیش از ۱۰۰ هدف مرتبط با این گروه را هدف قرار دادهاند. این موضعگیری نشان میدهد که خروج از التنف به معنای پایان مأموریت ضد داعش نیست، بلکه بازآرایی آن در چارچوبی تازه است.
نکته مهم دیگر، پیوستن رسمی سوریه در نوامبر گذشته به ائتلاف آمریکایی ضد داعش و شرکت در نشست ریاض در ۹ فوریه است و سفارت آمریکا در دمشق این اقدام را «نقطه عطفی در تاریخ سوریه» خواند. این همزمانی خروج نیروها با ارتقای جایگاه رسمی دمشق در ائتلاف، نشان میدهد که واشنگتن در حال انتقال بار مسئولیت میدانی به دولت جدید سوریه و تبدیل آن به «شریک مؤثر» در مبارزه با
داعش است.
اما پرسش کلیدی اینجاست که آیا دولت الجولانی توان و ظرفیت تأمین امنیت مناطقی چون التنف و جنوب سوریه را بدون پشتوانه مستقیم نظامی آمریکا دارد؟ درداین خصوص گزارش اخیر آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل حاکی از آن است که رئیس موقت سوریه و دو وزیر ارشد این کشور طی یک سال گذشته هدف پنج تلاش ترور قرار گرفتهاند و این اقدامات به گروههای پوششی وابسته به داعش نسبت داده شده است. این واقعیت نشان میدهد که تهدید داعش همچنان فعال است و خلأ امنیتی میتواند به سرعت مورد بهرهبرداری قرار گیرد.
انتقال به اردن
و پرونده زندانیان داعش
انتقال نیروهای آمریکایی به پایگاه «البرج ۲۲» در اردن از دو منظر قابل تحلیل است. نخست، حفظ اشراف اطلاعاتی و عملیاتی بر جنوب سوریه بدون حضور مستقیم در خاک این کشور است. استقرار در اردن، برای واشنگتن امکان واکنش سریع در صورت بروز بحران را فراهم میکند، بیآنکه هزینه سیاسی حضور در خاک سوریه را بپردازد. دوم، کاهش اصطکاک مستقیم با بازیگران داخلی سوریه و انتقال مسئولیت امنیتی به دولت دمشق.
این در حالیست که همزمان با این خروج، روند انتقال هزاران زندانی داعش از سوریه به عراق نیز سرعت گرفت. بنا بر گزارش شبکه السومریه نیوز، تاکنون بیش از ۷۰ درصد از مجموع ۷ هزار زندانی مورد نظر جابهجا شدهاند و بیش از پنج هزار نفر وارد زندانهای عراق شدهاند و محمد شیاع السودانی، نخستوزیر عراق اعلام کرده که این تصمیم بر پایه ملاحظات امنیت ملی و منطقهای اتخاذ شده است.
چرایی این انتقال، به نگرانیهای امنیتی چندجانبه بازمیگردد. پس از توافق آتشبس و ادغام نیروهای «قسد» با دولت دمشق، اردوگاهها و مراکز نگهداری زندانیان که پیشتر تحت مدیریت قسد بود، به دولت سوریه واگذار شد. اما بیاعتمادی بغداد و حتی برخی شرکای ائتلاف به توان یا اراده دمشق برای نگهداری بلندمدت این زندانیان، عاملی تعیینکننده در انتقال آنان به عراق ارزیابی میشود.
همزمانی خروج نیروهای نظامی ایالات متحده از پایگاه التنف با ارتقای جایگاه رسمی دمشق در ائتلاف بینالملل ضد داعش نشان میدهد که واشنگتن در حال انتقال بار مسئولیت میدانی به دولت جدید سوریه و تبدیل آن به «شریک مؤثر» در مبارزه با داعش است
گزارشها حاکی است که احتمال تبانی یا تسهیل فرار برخی زندانیان در صورت باقی ماندن در خاک سوریه، یکی از نگرانیهای اصلی بوده است. از سوی دیگر، تمرکز زندانیان در عراق، به دولت بغداد امکان میدهد روند محاکمه و نظارت امنیتی را تحت قوانین خود مدیریت کند و از بازتولید هستههای پنهان داعش در مناطق بیثبات سوریه جلوگیری نماید. این همزمانی خروج نیروهای آمریکایی و انتقال زندانیان داعش، نشاندهنده یک راهبرد مکمل است که کاهش حضور مستقیم آمریکا، اما تقویت سازوکارهای منطقهای برای مهار تهدید داعش را نمایان میکند.
ترکیه، قسد
و آینده نظم امنیتی سوریه
باید توجه داشت که در شمال سوریه، توافق ۱۸ ژانویه میان دولت موقت دمشق و نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) نقطه عطفی دیگر در معادلات میدانی و حتی دلیل اصلی خروجی آمریکاییها است. بر اساس این توافق، آتشبس برقرار شده، تیپهای مشترک نظامی تشکیل میشود و روند ادغام تدریجی نهادهای خودمختار در ساختار دولت مرکزی آغاز خواهد شد. مظلوم عبدی (فرمانده قسد) از تشکیل سه تیپ در حسکه، قامشلی و المالکیه خبر داده و تأکید کرده که کارکنان غیرنظامی در جایگاه خود باقی خواهند ماند.
واکنش آنکارا به این روند، ترکیبی از احتیاط و پیامهای دوگانه بوده است. رجب طیب اردوغان اعلام کرده که ترکیه از وحدت سوریه حمایت میکند و به دنبال نفوذ در این کشور نیست، اما همزمان بر ضرورت پایبندی قسد به توافق و کنار گذاشتن خشونت تأکید کرده است. از سوی دیگر، یاشار گولر، وزیر دفاع ترکیه تصریح کرده که حتی در صورت ادغام رسمی قسد در ارتش سوریه، این امر به معنای عقبنشینی ترکیه نخواهد بود و تصمیم خروج صرفاً به آنکارا مربوط است. این موضعگیری نشان میدهد که ترکیه خروج آمریکا را نه لزوماً به عنوان تهدید، بلکه به مثابه فرصتی برای افزایش نقش خود میبیند؛ البته مشروط بر آنکه ساختار جدید امنیتی سوریه تهدیدی علیه منافع آنکارا ایجاد نکند.
بر این اساس باید گفت ترکیه نگران آن است که ادغام قسد در ساختار رسمی دولت، به نوعی مشروعیتبخشی به نیروهایی منجر شود که آنکارا آنها را مرتبط با حزب کارگران کردستان میداند. در عین حال، خروج آمریکا میتواند دست ترکیه را برای چانهزنی مستقیمتر با دمشق باز کند و از وابستگی معادلات شمال سوریه به تصمیمات واشنگتن بکاهد.
با این حال، توان دولت الجولانی برای تثبیت امنیت در سراسر سوریه همچنان در معرض آزمون است. تهدیدهای تروریستی، شکنندگی توافق با قسد و حساسیتهای ترکیه، همگی عواملی هستند که میتوانند آینده نظم نوپای سوریه را تحت تأثیر قرار دهند. جنوب سوریه اکنون در آستانه نظمی تازه قرار گرفته که موفقیت یا شکست آن، نه تنها برای دمشق، بلکه برای کل معادلات منطقهای تعیینکننده خواهد بود.
دیدگاه تان را بنویسید