سفر بیسابقه «ونس» به ایروان و باکو، فصل تازهای را در اقتصاد و امنیت رقم زد؛
بازتعریف ژئوپلیتیک قفقاز در دولت دوم ترامپ
رامین پرتو
تحرکات ایالات متحده در حوزه سیاست خارجی پس از آغاز دولت دوم دونالد ترامپ در سال ۲۰۲۵، به یکی از کانونهای توجه اندیشکدهها و تحلیلگران روابط بینالملل بدل شده است. مجموعه اقداماتی که تیم سیاسی ـ امنیتی ترامپ در ماههای اخیر در دستور کار قرار داده، نشان میدهد تمرکز راهبردی واشنگتن بر دو محور اصلی یعنی مهار نفوذ چین در مناطق کلیدی و فعالسازی اهرمهای فشار در محیط پیرامونی روسیه استوار است. در همین چارچوب، سفر جی.دی ونس، معاون رئیسجمهور ایالات متحده، به جمهوری ارمنستان و سپس جمهوری آذربایجان را باید بخشی از یک پازل بزرگتر ژئوپلیتیکی دانست که قفقاز جنوبی را به صحنه رقابت آشکار قدرتهای بزرگ تبدیل کرده است.
سفر به ایروان: انرژی هستهای
و تثبیت مسیر ترامپ
جی.دی ونس طی سفری دو روزه به ایروان، به عنوان ارشدترین مقام آمریکایی که از سال ۲۰۰۵ تاکنون به این منطقه سفر کرده، پیام روشنی را به بازیگران منطقهای و فرامنطقهای مخابره کرد. این سفر نه صرفاً یک دیدار دیپلماتیک معمول، بلکه نشانهای از ارتقای سطح توجه کاخ سفید به قفقاز جنوبی بود. دونالد ترامپ پیشتر اعلام کرده بود که هدف از این سفر، تقویت تلاشهای صلح و پیشبرد طرح موسوم به مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی است. این طرح، ایجاد یک کریدور ۴۳ کیلومتری از جنوب ارمنستان را دنبال میکند که جمهوری آذربایجان را به منطقه خودمختار نخجوان و از آنجا به ترکیه متصل میکند؛ مسیری که به ادعای حامیانش، میتواند اتصال آسیا و اروپا را تسهیل کرده و برخی مسیرهای سنتی تحت نفوذ روسیه و ایران را دور بزند.
نگاه روسیه به سفر جی.دی ونس آمیختهای از نگرانی و احتیاط است، چراکه قفقاز جنوبی بخشی از «حوزه نفوذ نزدیک» مسکو محسوب میشود و حضور فعال آمریکا در این منطقه، بهویژه در حوزههای انرژی، زیرساخت و امنیت، میتواند به تدریج نقش روسیه را کمرنگ کند
در جریان این سفر، نیکول پاشینیان نخستوزیر ارمنستان و جی.دی ونس بیانیهای مشترک امضا کردند که مذاکرات درباره توافق همکاری در حوزه انرژی هستهای صلحآمیز (موسوم به ۱۲۳) را به سرانجام رساند. به گفته پاشینیان، این توافق فصل تازهای در تعمیق همکاریهای انرژی میان دو کشور خواهد گشود و به تنوعبخشی سبد انرژی ارمنستان کمک میکند.
ونس نیز اعلام کرد که این توافق امکان صادرات اولیه تا پنج میلیارد دلار از آمریکا به ارمنستان را فراهم میکند و چهار میلیارد دلار دیگر نیز در قالب قراردادهای بلندمدت سوخت و نگهداری در نظر گرفته شده است. اهمیت این توافق در شرایطی دوچندان میشود که ارمنستان سالها برای تأمین انرژی خود به روسیه و تا حدی ایران وابسته بوده و اکنون در حال بررسی پیشنهادهای شرکتهای آمریکایی، روسی، چینی، فرانسوی و کرهای برای ساخت یک راکتور هستهای جدید به منظور جایگزینی نیروگاه قدیمی متسامور است.
در کنار حوزه انرژی، پاشینیان از پیشرفتهای چشمگیر در همکاریهای نظامی و دفاعی با آمریکا خبر داد و اعلام کرد ارمنستان پس از سه سال رزمایشهای فعال، پهپادهای مدل V-BAT را از ایالات متحده خریداری کرده است. این اقدام در ادامه تلاشهای ایروان برای بازسازی و تقویت ارتش پس از شکست سنگین در جنگ دوم قرهباغ ارزیابی میشود. ارمنستان در سالهای اخیر قراردادهایی چند میلیون دلاری برای خرید سامانههای توپخانه، موشکهای ضدتانک و تجهیزات ضدپهپاد با کشورهایی از جمله هند امضا کرده و به دنبال کاهش وابستگی سنتی خود به تسلیحات روسی است.
باکو و منشور مشارکت راهبردی
ونس پس از پایان دیدارهای خود در ایروان، راهی باکو شد که نشان میدهد واشنگتن در تلاش است موازنهای فعال میان دو رقیب تاریخی منطقه برقرار کند. در جمهوری آذربایجان، معاون رئیسجمهور آمریکا با الهام علیاف دیدار و «منشور مشارکت راهبردی» میان دو کشور را امضا کرد؛ سندی که فصل جدیدی از همکاریهای اقتصادی و امنیتی را رقم میزند. الهام علیاف اعلام کرد روابط واشنگتن و باکو وارد مرحلهای کاملاً جدید شده و همکاریها در حوزه فروش تجهیزات دفاعی، هوش مصنوعی، امنیت انرژی و مبارزه با تروریسم گسترش خواهد یافت. او همچنین تأکید کرد آذربایجان با صادرات گاز طبیعی به ۱۶ کشور (که ۱۱ کشور آن عضو ناتو و متحد آمریکا هستند) نقش مهمی در امنیت انرژی اروپا ایفا میکند.
واشنگتن با پیوند زدن صلح منطقهای به پروژههای اقتصادی، انرژی هستهای، فروش تسلیحات و توسعه زیرساختهای حملونقل، میکوشد نظمی جدید در قفقاز جنوبی شکل دهد که در آن وابستگیهای سنتی به روسیه کاهش یافته و مسیرهای ارتباطی تازهای تحت حمایت آمریکا شکل گیرد
ونس در اظهاراتی نمادین، آذربایجان را شریکی قابل اعتماد در «جنگ جهانی علیه تروریسم» توصیف کرد و از نقش نیروهای این کشور در افغانستان یاد کرد. او در دفاع از رویکرد جدید واشنگتن گفت که «چرا باید با هم بجنگیم وقتی میتوانیم با هم تجارت کرده و مشارکت ایجاد کنیم؟».
یکی از نکات مهم اظهارات علیاف، اشاره به لغو محدودیتهای ترانزیتی کالا از طریق آذربایجان به ارمنستان و آغاز عرضه فرآوردههای نفتی به این کشور بود؛ اقدامی که در صورت تداوم میتواند زمینهساز شکلگیری وابستگیهای اقتصادی متقابل و کاهش تنشهای تاریخی شود. با این حال، همچنان اختلافات سیاسی از جمله درخواست باکو برای اصلاح مفاد قانون اساسی ارمنستان به عنوان یکی از موانع اصلی اجرای کامل توافق صلح باقی مانده است.
رقابت قدرتها: راهبرد آمریکا، واکنش روسیه و ملاحظات چین
سفر ونس به قفقاز جنوبی بیتردید از نگاه مسکو پنهان نمانده است. رسانههای روسی از جمله «کامرسانت» و «ایزوستیا» این سفر را تلاشی آشکار برای کوچک کردن حوزه نفوذ سنتی روسیه و بازطراحی نقشه ژئوپلیتیکی منطقه توصیف کردهاند. ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت خارجه روسیه، اعلام کرده مسکو آماده بررسی گزینههای مشارکت در «مسیر ترامپ» است؛ موضعی که نشان میدهد کرملین نمیخواهد به طور کامل از معادله کنار گذاشته شود.
با این حال، برخی مقامات ارمنستان از جمله رئیس مجلس ملی این کشور اعلام کردهاند که ایروان فعلاً مشارکت روسیه در این پروژه را بررسی نمیکند. دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، با تأکید بر روابط گسترده و چندلایه مسکو با ایروان و باکو، یادآور شده که روسیه در حوزه نیروگاههای اتمی دارای تخصص برتر است و میتواند گزینهای رقابتی برای ارمنستان باشد.
از منظر کلان، نگاه روسیه به این تحولات آمیختهای از نگرانی و احتیاط است؛ چراکه قفقاز جنوبی بخشی از «حوزه نفوذ نزدیک» مسکو محسوب میشود و حضور فعال آمریکا در این منطقه، بهویژه در حوزههای انرژی، زیرساخت و امنیت، میتواند به تدریج نقش روسیه را کمرنگ کند. با این حال، درگیر بودن روسیه در جنگ اوکراین و محدودیت منابع، دامنه واکنش عملی مسکو را کاهش داده است.
در مورد چین، اگرچه واکنش رسمی تندی نسبت به این سفر مشاهده نشده، اما پکن تحولات قفقاز را در چارچوب رقابت گستردهتر با آمریکا و پروژه «یک کمربند ـ یک راه» دنبال میکند. کریدورهای حملونقل جدید در قفقاز جنوبی میتوانند با برخی مسیرهای مدنظر چین همپوشانی یا رقابت داشته باشند. از این رو، چین احتمالاً با دقت روند اجرای مسیر ترامپ و نقش شرکتهای آمریکایی در پروژههای زیرساختی و انرژی منطقه را زیر نظر خواهد گرفت، هرچند ترجیح میدهد از تقابل مستقیم در این جغرافیا پرهیز کند.
در مجموع، سفر جی.دی ونس به ارمنستان و جمهوری آذربایجان را باید بخشی از راهبرد کلان آمریکا برای تثبیت نفوذ در گلوگاههای ژئوپلیتیکی اوراسیا دانست. واشنگتن با پیوند زدن صلح منطقهای به پروژههای اقتصادی، انرژی هستهای، فروش تسلیحات و توسعه زیرساختهای حملونقل، میکوشد نظمی جدید در قفقاز جنوبی شکل دهد که در آن وابستگیهای سنتی به روسیه کاهش یافته و مسیرهای ارتباطی تازهای تحت حمایت آمریکا شکل گیرد. این روند، اگرچه میتواند به کاهش تنشهای تاریخی کمک کند، اما در عین حال رقابت قدرتهای بزرگ را در این منطقه حساس وارد مرحلهای تازه و پیچیدهتر خواهد کرد.
دیدگاه تان را بنویسید