حضور نظامی ائتلاف بینالمللی در عراق پس از ۲۳ سال پایان یافت؛
خروج آمریکا؛ آغاز آزمون حاکمیت و امنیت بغداد
رامین پرتو
با فرا رسیدن ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶، خروج نیروهای آمریکایی و ائتلاف بینالمللی از عراق به یکی از مهمترین موضوعات سیاسی و امنیتی این کشور تبدیل شد؛ رخدادی که از یک سو پایان رسمی مأموریت نظامی ائتلاف علیه داعش را رقم میزند و از سوی دیگر، بغداد را در برابر آزمونی تازه برای اثبات توانایی خود در تأمین امنیت، حفظ ثبات و مدیریت مناسبات امنیتی با کشورهای خارجی قرار میدهد. این تحول در شرایطی رخ میدهد که حضور نظامی آمریکا در عراق مسیری بیش از دو دههای را پشت سر گذاشته؛ مسیری که از حمله سال ۲۰۰۳ و سرنگونی صدام آغاز شد، در سال ۲۰۱۱ با خروج نیروهای آمریکایی پایان یافت و در سال ۲۰۱۴، همزمان با گسترش داعش، بار دیگر شکل گرفت.
اهمیت خروج آمریکا پس از ۲۳ سال
اهمیت این تحول را باید پیش از هر چیز در پایان یک چرخه نظامی جستوجو کرد. آمریکا و متحدانش در سال ۲۰۰۳ با هدف سرنگونی حکومت صدام وارد عراق شدند. سقوط بغداد در آوریل همان سال، فروپاشی ساختار سیاسی پیشین و ایجاد حکومت ائتلاف موقت، آغاز دورهای از بیثباتی و درگیری را رقم زد. تصمیم به انحلال ارتش عراق و سیاست بعثزدایی نیز از جمله موضوعاتی بود که در سالهای بعد به یکی از مباحث مهم درباره دوره پس از حمله تبدیل شد.
پس از سقوط حکومت صدام، مأموریت نیروهای آمریکایی از سرنگونی رژیم به مقابله با شورش مسلحانه تغییر کرد. نبردهای فلوجه، گسترش خشونت فرقهای، بمبگذاریها و رسوایی زندان ابوغریب، بخشی از تحولات این دوره بود. در سال ۲۰۰۵ انتخابات و تدوین قانون اساسی جدید انجام شد، اما انفجار حرم امامین عسکریین در سامرا در سال ۲۰۰۶ موج گستردهای از خشونت فرقهای را به دنبال داشت.
بقایای داعش میتواند از ضعفهای امنیتی، اختلافات سیاسی، شکافهای اجتماعی یا مناطق مرزی برای بازسازی ظرفیت خود استفاده کنند اما خطر اصلی نه الزاماً تکرار سریع سناریوی سقوط موصل، بلکه احتمال تداوم فعالیتهای پراکنده، حملات تروریستی و تلاش برای احیای شبکههای زیرزمینی است
راهبرد افزایش نیرو در سال ۲۰۰۷ و شکلگیری جنبش بیداری عراق به کاهش نسبی خشونت کمک کرد و سپس توافق امنیتی بغداد و واشنگتن در سال ۲۰۰۸ مسیر خروج نیروهای آمریکایی را مشخص کرد. این روند در دسامبر ۲۰۱۱ به خروج کامل نیروهای آمریکا انجامید؛ اما تحولات امنیتی پس از آن نشان داد که پایان حضور نظامی آمریکا لزوماً به معنای پایان بحرانهای امنیتی عراق نیست.
ظهور داعش در سال ۲۰۱۴ نقطه عطف دیگری بود. سقوط موصل، فروپاشی بخشی از نیروهای ارتش عراق و تصرف مناطق وسیعی از شمال و غرب کشور، بار دیگر زمینه بازگشت ائتلاف بینالمللی را فراهم کرد. مأموریت ائتلاف بهتدریج از عملیات مستقیم به آموزش، مشاوره و پشتیبانی اطلاعاتی تغییر کرد. اکنون پایان این مأموریت به معنای آن است که بغداد معتقد است ظرفیتهای لازم برای مقابله با بقایای داعش را در اختیار دارد.
از این منظر، خروج آمریکا تنها یک جابهجایی نظامی نیست؛ بلکه آزمونی برای مفهوم حاکمیت در عراق است و حالا نخستوزیر و رئیسجمهور عراق بر این نکته تأکید کردهاند که تصمیمگیری درباره جنگ و صلح باید در اختیار دولت و نهادهای قانون
اساسی باشد.
نگاه جریانهای عراقی و کشورهای منطقه
واکنش جریانهای مختلف عراق به خروج آمریکا یکسان نیست، اما در میان بخش مهمی از مواضع اعلامشده، تأکید بر حاکمیت ملی و انتقال مسئولیت امنیت به دولت مشترک است. مقتدی صدر از پایان حضور آمریکا استقبال کرده و آن را پایان قطعی دوره حضور نظامی واشنگتن دانسته است. او در عین حال خواستار محدود شدن سلاح به دولت، تقویت نیروهای امنیتی و مرزبانی و تغییر در ساختار سیاسی شده و درباره هرگونه مداخله خارجی جدید هشدار
داده است.
در مقابل، مسعود بارزانی ضمن قدردانی از نقش ائتلاف در جنگ علیه داعش و کمک به ثبات عراق، بر آمادگی نیروهای پیشمرگ برای مقابله با تهدیدهای احتمالی تأکید کرده است. موضع او در عین حمایت از پایان مأموریت ائتلاف، بر ضرورت هماهنگی میان دولت فدرال و اقلیم کردستان استوار است. این نگاه نشان میدهد که پایان حضور ائتلاف الزاماً به معنای پایان همکاری امنیتی خارجی نیست؛ بلکه احتمال ادامه روابط دوجانبه امنیتی و آموزشی با کشورهای ائتلاف همچنان مطرح است.
خروج آمریکا تنها یک جابهجایی نظامی نیست؛ بلکه آزمونی برای مفهوم حاکمیت در عراق است و حالا نخستوزیر و رئیسجمهور عراق بر این نکته تأکید کردهاند که تصمیمگیری درباره جنگ و صلح باید در اختیار دولت و نهادهای قانون اساسی باشد
دولت عراق نیز دقیقاً بر همین تفکیک تأکید دارد. بغداد میگوید مأموریت نظامی ائتلاف پایان یافته، اما مسیر همکاری و هماهنگی امنیتی همچنان باز خواهد بود. استفاده از فناوریهای جدید، همکاری در حوزه امنیت، آموزش نیروها و تقویت توان پدافندی و مرزی، از جمله حوزههایی است که عراق برای روابط آینده با شرکای خارجی در نظر گرفته است.
در برابر این رویکرد رسمی، کتائب حزبالله عراق مدعی شده است که با وجود اعلام خروج نیروهای آمریکایی، پرواز پهپادها و جنگندههای آمریکایی و برخی تحرکات نیروهای این کشور همچنان ادامه دارد. این گروه همچنین از وجود اسنادی درباره ادامه جابهجایی نظامیان آمریکایی تا پایان اکتبر سخن گفته است. در سطح منطقهای نیز مستندات بیشتر بر تغییر شکل رابطه امنیتی آمریکا با عراق دلالت دارد تا قطع کامل ارتباط. بغداد اعلام کرده که از تنشهای منطقهای فاصله میگیرد و میخواهد روابط خود را بر پایه همکاری و مشارکتهای متوازن تنظیم کند. از این منظر، خروج نیروهای آمریکایی میتواند به عراق فرصت بیشتری برای تعریف مستقلتر روابط امنیتی خود بدهد، اما همزمان مسئولیت بغداد را برای حفظ توازن میان بازیگران خارجی و داخلی
افزایش میدهد.
بازگشت داعش؟
پرسش اصلی پس از خروج نیروهای ائتلاف این است که آیا داعش میتواند بار دیگر از خلأ احتمالی امنیتی استفاده کند یا خیر؟ تجربه سالهای پس از خروج نخست آمریکا در سال ۲۰۱۱ نشان میدهد که پایان حضور نظامی خارجی بهتنهایی تضمینکننده ثبات نیست. پس از خروج نیروهای آمریکایی، خشونتهای مسلحانه و تنشهای سیاسی و فرقهای ادامه یافت و همزمان جنگ سوریه فرصت تازهای برای گسترش داعش ایجاد کرد. این گروه در سال ۲۰۱۴ توانست موصل و بخشهایی از شمال و غرب عراق را تصرف کند.
با این حال، شرایط امروز با سال ۲۰۱۴ یکسان نیست. طبق مواضع دولت عراق، نیروهای امنیتی این کشور تجربه گستردهای از جنگ با داعش به دست آوردهاند، ساختار فرماندهی آنها تقویت شده و ستاد عملیات مشترک طی سالهای جنگ، ظرفیتهای اطلاعاتی و عملیاتی قابل توجهی ایجاد کرده است. مدیر دفتر فرمانده کل نیروهای مسلح نیز تأکید کرده است که نیروهای عراقی قادر به مقابله با داعش هستند و پس از پایان مأموریت ائتلاف، مأموریت خود برای پایان دادن به فعالیت این گروه را ادامه خواهند داد.
از سوی دیگر، پایان مأموریت ائتلاف به معنای پایان نبرد با داعش نیست؛ نکتهای که خود نخستوزیر عراق نیز بر آن تأکید کرده است. بقایای یک گروه مسلح میتوانند از ضعفهای امنیتی، اختلافات سیاسی، شکافهای اجتماعی یا مناطق مرزی برای بازسازی ظرفیت خود استفاده کنند. بنابراین، خطر اصلی نه الزاماً تکرار سریع سناریوی سقوط موصل، بلکه احتمال تداوم فعالیتهای پراکنده، حملات تروریستی و تلاش برای احیای شبکههای زیرزمینی است.
از این رو، خروج آمریکا را نمیتوان بهتنهایی عامل بازگشت داعش یا تضمینکننده پایان تهدید آن دانست. آنچه پس از خروج اهمیت بیشتری پیدا میکند، کیفیت حکمرانی امنیتی عراق، توانایی نیروهای داخلی، کنترل مرزها، انسجام تصمیمگیری و تداوم همکاریهای اطلاعاتی و آموزشی با شرکای خارجی است. پایان مأموریت ائتلاف، در روایت رسمی بغداد، پایان یک مرحله و آغاز مرحلهای است که در آن مسئولیت امنیت مستقیماً بر دوش دولت عراق قرار میگیرد. موفقیت این مرحله در نهایت به توان بغداد برای تبدیل «پایان حضور خارجی» به «تثبیت حاکمیت داخلی» وابسته خواهد بود.
دیدگاه تان را بنویسید